સામુદાયિક આત્મહત્યા – અગ્નિસ્નાન; જમોર

આત્મહત્યા; સામુદાયિક પ્રાણત્યાગ; જમોર; રજપૂતોની યુદ્ધ સમયની એક પ્રથા; તે પ્રમાણે તેઓની સ્ત્રીઓ પોતાની આબરૂ ખાતર ચિતા ખડકાવી તેમાં બળી મરતી. જ્યારે રજપૂતોને જણાતું કે ગઢની રક્ષા થઈ શકે તેમ નથી અને શત્રુઓ જરૂર ગઢ જીતશે ત્યારે તેઓ પોતાની સ્ત્રી તથા છોકરાંઓને છેલ્લા રામરામ કરી તેઓને ચિતામાં બળી મરવાનો આદેશ દઈ પોતે યુદ્ધ માટે મરણિયા થઇને નીકળી પડતા. સ્ત્રીઓ પણ શણગાર સજી અગ્નિના મોટા કુંડમાં કૂદી પડી બળી મરતી. અલાઉદ્દીને જ્યારે ચિતોડ ઘેર્યું હતું ત્યારે મહારાણી પદ્મિનીએ સોળ હજાર સ્ત્રીઓ સાથે જૌહર કર્યો હતો. આ પ્રમાણે જ્યારે જેસલમીરનો કિલ્લો ઘેર્યો હતો ત્યારે તે નગરની બધી સ્ત્રીઓ તથા બાળકો અર્થાત્ લગભગ ૨૪,૦૦૦ માણસો બળી મૂઆં હતાં. આ સંબંધે અમર આર્યાવર્તમાં ઉલ્લેખ છે કે: હિંદની સંસ્કૃતિ જીવને જોખમે રક્ષીને એકલા રાજવીરો જ અમર થઈ ગયા છે એમ કંઈ નથી, પણ કલ્પી ન શકાય એવા ભોગો આપીને અનેક રાજરમણીઓ પણ અમર થઈ ગયેલ છે. આ વીરાંગનાઓ સ્વધર્મ અને સ્વમાનના રક્ષણ માટે પોતાને હાથે ચિતાઓ ખડકી બળીને ભસ્મ થયેલ છે. આ વીરાંગનાઓ ઉઘાડી તલવારે લડાઇના મેદાનમાં નરરાક્ષસોની સામે લડીને અમર થઈ ગયેલ છે. એક સોળ વર્ષની તાજેતરમાં જ પરણેલી રાજરમણીએ પોતાની દાસીને બોલાવીને કહ્યું કે, જા ! એક થાળ અને રૂમાલ લઈ આવ. દાસી થાળ ને રૂમાલ લઈ ને આવી ત્યારે એ વીર રમણીએ કહ્યું કે, હું જે આપું તે આ થાળમાં મૂકીને લડાઈના મેદાનમાં લડતા મારા પતિને મારી ભેટ તરીકે આપી આવ. એમ કહેતાંની સાથે જ પોતાની પાસે રાખેલ કટારીથી પોતાનું માથું ઉડાવી દઈને થાળમાં મુકાયું. આ દાસી પણ તેના જેવી જ વીર બાળા હતી. લડાઇના મેદાનમાં જઇ તે ભેટ તેના ધણીને આપી. રાજવીના સાનમાં સમજી ગયા કે મને તેની ચિંતા ન રહે એટલા ખાતર પોતાનો ભોગ આ રીતે આપેલ છે. તે રાજવીર તેટલી જ હોંશથી પોતાની પત્નીનું માથું વેણી વડે ડોકમાં ટાંગી કેસરિયાં કરી મરણિયા થઈને લડયા ને સ્વદેશ અને સ્વધર્મનું રક્ષણ કરી અમર થયા અને તેથી જ વિહારીએ વીરસૂને ઉદ્દેશીને કહ્યું છે કે:

કિલ્લાની અંદર સ્ત્રીઓને બળી મરવા માટે કરેલ ચિતા.

કેસરિયાં કરવાનો ડંકો.

ખાનગી ખબર.

ખાનગી વસ્તુ.

જ્ઞાન; ચતુરાઈ.

પદાર્થ; સત્ત્વ.

પોલાદનું પાણી.

યમનું ઘર.

સદ્દગુણ; લાયકાત.

સમજણશક્તિ.

ગુણ; વિશેષતા; ઉત્તમતા; ખૂબી.

રત્ન; બહુમૂલ્ય પથ્થર; જવાહિર.

સાર વસ્તુ; સારાંશ; તત્ત્વ.

હથિયારનું તેજ.