Dictionary

સંસ્કારગુણ

અર્થ
( વેદાંત ) એક પ્રકારનો ગુણ. એના ત્રણ પ્રકાર આ પ્રમાણે છેઃ (૧) વેગ, (૨) સ્થિતિસ્થાપક અને (૩) ભાવના. તેમાંથી વેગ રૂપ સંસ્કાર તો પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને મન એ પાંચ મૂર્ત દ્રવ્યોમાં રહે છે. સ્થિતિસ્થાપક સંસ્કાર માત્ર પૃથ્વીમાં જ રહે છે. કેટલાક ગ્રંથકારોને મતે સ્થિતિસ્થાપક સંસ્કાર પૃથ્વી, જળ, તેજ અને વાયુ એ ચાર દ્રવ્યોમાં રહે છે અને ભાવના રૂપ સંસ્કાર કેવળ જીવાત્મામાં જ રહે છે તથા અતીંદ્રિય હોય છે. વેગરૂપ સંસ્કાર પણ કર્મજ વેગ અને વેગજ વેગ એમ બે પ્રકારનો છે. સંસ્કારગુણ અનિત્ય હોય છે.