કાગજ; વાંસ, ઘાસ, ધાગા ઇoમાંથી કરાતી લખવા વગેરેના કામની એક બનાવટ (2) પત્ર; પત્રિકા

ચીથરાંને કોહાવ્યા બાદ કૂટીને તેમાંથી અથવા ઘાસના તાંતણામાંથી અથવા લાકડાના માવામાંથી બનાવેલ સફાઇદાર કોરાં પતરાં. મુસલમાનો હિંદમાં આવ્યા પછી આ શબ્દ કાગજ ઉપરથી ગુજરાતી ભાષામાં દાખલ થયો. તે પહેલાં તાડપત્ર ઉપર લખાણ થતું, ઘણું કરીને મિસર, ચીન અને જપેનમાં પહેલવહેલો કાગળ બનાવવામાં આવ્યો હતો. મિસરમાં પેપીરસ નામનો એક છોડ થાય છે તેમાંથી કાગળ બનાવવામાં આવતો. ચીના લોકોના મત પ્રમાણે રૂ અને બીજા વનસ્પતિના તાંતણામાંથી કાગળ બનાવવાની શરૂઆત ઇ.સ. પૂર્વે બીજા સૈકામાં થઇ હતી. યરપમાં કાગળ બનાવવાનો હુન્નર મૂર લોકોએ દાખલ કર્યો હતો અને કાગળ પહેલવહેલો સ્પેનમાં શુમારે અગિયારમા સૈકામાં રૂના રેસામાંથી બનાવવામાં આવ્યો હતો. તે પછી તે હુન્નર જર્મનિ, ફ્રાન્સ અને ઇટલિમાં દાખલ થયો. ઇંગ્લંડમાં આ હુન્નર ઇ.સ. ૧૪૯૫માં અને સ્કોટલંડમાં ૧૬૮૫માં દાખલ થયો. અત્યાર સુધી કાગળ મુખ્યત્વે કરીને લૂગડાનાં ચીથરાંમાંથી બનાવવામાં આવતા; પણ ૧૮૬૦થી એસ્પાર્ટો નામનું ઘાસ, પરાળ, લાકડાનો માવો વાપરવા લાગ્યાં. હવે ચારસો જાતનાં લાકડાં તથા ઘાસ કાગળ બનાવવા માટે વપરાય છે. મિસર અને સિરિઅમાં આસમાની કાગળ શોક બતાવવા માટે વપરાતો. ફાંસી દેવાના હુકમો પણ એ જ રંગના કાગળોમાં આપતા. રાતો કાગળ સુખ અને સારા નસીબની નિશાનીવાળો ગણાતો. કોઇક જ મોટા માણસને ખલીફ કે સુલતાન ઉપર કાગળ લખવા માટે રાતા કાગળની છૂટ દેવામાં આવતી. આછા જાંબુડિયા રંગનો કાગળ રાજાઓ જ કાગળ લખવામાં વાપરતા, કારણ કે તે રંગ રાજ્યરંગ તરીકે ગણાતો, પીળા કાગળ સાધુઓ અને સરદારો વાપરતા. હિંદુસ્તાનમાં સંવત ૧૨૦૦ લગભગ કાગળ વપરાતા થયા. તે પહેલાં ગ્રંથલેખન માટે મુખ્ય સાધન તાડપત્રો જ હતાં.

તુમાર.

દસ્તાવેજ; ખત.

પત્ર; પત્રિકા.

ફોર્મોસા ટાપુમાં થતું એક જાતનું ઝાડ. તેનાં પાન પોપૈયાનાં પાન જેવાં અને ધોળાશ પડતા લીલા રંગનાં હોય છે. ચીનમાં તેને તંગત્સૌ કહે છે. તે કદે નાનું અને એક જ ડાંખળીનું હોય છે. ફૂલ આવ્યા પછી તે બે ત્રણ ડાંખળીમાં વહેંચાઇ જઇ ૨૦ થી ૩૦ ફૂટ ઊંચું થાય છે. આ ઝાડનો માવો કાગળ બનાવવામાં વપરાય છે. આવા કાગળનાં ફૂલ વગેરે બનાવાય છે.

લખાણ.

શેર અથવા લોનનો કાગળ.

હૂંડી લખી આપનાર તરફનો ચોથા તબક્કાનો દસ્તાવેજ; હૂંડી, પેંઠ અને પરપેંઠ ગેરવલ્લે જતાં લખાતું લખાણ. હૂંડી લખી આપનાર પ્રથમ લખી આપે તે હૂંડી કહેવાય. તે ગેરવલ્લે જતાં લખી આપે તે પેંઠ, તે પણ ગેરવલ્લે જાય તો લખી આપે તે પરપેંઠ કહેવાય. આ પ્રમાણે હૂંડી, પેંઠ અને પરપેંઠ ખોવાઇ જાય, ચોરાઇ જાય, મળે નહિ, ફાટી જાય અથવા નાશ થાય અને હૂંડી, પેંઠ અને પરપેંઠનાં નાણાં મળી શકે તેમ ન હોય તો હૂંડી લખનાર હૂંડી, પેંઠ અને પરપેંઠમાં લખેલી વિગત સાથે ચોથો દસ્તાવેજ લખી આપે તે કાગળ કહેવાય.