બારાખડીમાં ઉપર મુકાતું (ે) આવું ચિહ્ન (2) કાવ્ય કે સંગીતમાં સમયની ગણનાનો એકમ (3) દવાનો ચોક્કસ સમયે લેવાનો પરિમાણ સૂચક એકમ (4) માપ; પ્રમાણ (5) માપતોલમાં આવે તેવું સર્વ – પદાર્થમાત્ર; જગત; દૃશ્ય

એક હિંદી સ્વર.

જ્ઞાનેંદ્રિયના વિષયો વડે જે મપાય તે; આંખ વગેરે ઇંદ્રિયોથી વિષયોનો થતો અનુભવ; ઇંદ્રિયવૃત્તિ; કાન વગેરે ઇંદ્રિયોથી અનુભવાતા શબ્દ વગેરે વિષય. માત્રા શબ્દથી શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ રૂપી પાંચ વિષયો સમજવા એમ કહ્યું છે. ગીતારહસ્યમાં લખ્યું છે કેઃ જેનાથી બાહ્ય પદાર્થનું માપ થાય છે તે ઇંદ્રિયો એવો માત્રાનો અર્થ શાંકરભાષ્યમાં કરેલો છે; પણ માત્રા એટલે ઇંદ્રિયો એ અર્થ ન લેતાં, ઇંદ્રિયથી સમજવામાં આવતા જે શબ્દ રૂપાદિ બાહ્ય પદાર્થો તેનું નામ માત્રા એવો અર્થ કરી તેનો ઇંદ્રિય સાથે સ્પર્શ એટલે સંયોગ તે માત્રાસ્પર્શ એવો કેટલાક અર્થ કરે છે અને તે આ ઠેકાણે સ્વીકારેલો છે.

( પિંગળ ) ત્રિષ્ટુપની જાતનો એ નામનો એક સમવૃત્ત અક્ષરમેળ છંદ. તેના દરેક ચરણમાં મગણ, બે નગણ, અને બે ગુરુ એમ અગિયાર અક્ષરો હોય છે.

શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ.

અજ્જુ.

અણુ.

અલંકાર; ઘરેણું; કાનનું ઘરેણું.

અલ્પપણું.

અવયવ; અંગ.

અંશ.

( વેદાંત ) ૐકારનો ઉચ્ચાર કરતાં કે ચપટી વગાડતાં લાગે તેટલો કાળ.

ઔષધનું પ્રમાણ; માપ; એક વાર ખાવા જેટલું ઔષધનું પ્રમાણ; `ડોઝ`.

કારણરૂપ તે.

કાલાંતર; અંતર; અરસો; ગાળો.

કાળ.

ક્ષણ; નિમિષ.

ગજ ઉપરના પ્રથમના આંગળનું નામ; તસુનું માપ; છ આડા જવની એક માત્રા.

ગણતરી; વિચારણા.

જથ્થો; પ્રચય.

તત્ત્વ.

( સંગીત ) તાલના મુખ્ય છ માંહેનું એ નામનું ત્રીજું અંગ; લઘુ અંગ; ચતુસ્ત્ર; દંડ; અક્ષર; ભાણ, વિભૂ; હ્રસ્વ; લ; શર; સરલ; માત્રિક; વ્યાપક; ચાર માત્રાને અંતર તાલ આવે તે ભાગ; ચાર માત્રાનું અંગ.

ધન; પૈસો; દોલત.

ધાતુ વગેરેની ખાખ; ધાતુનું ખાખવાળું ઓસડ; અગ્નિમાં સિદ્ધ કરેલી ધાતુ કે મોતી અને બીજા પાર્થિવ દ્રવ્યોની દવા રૂપ બનાવટ; રસાયન; ધાતુની ભસ્મ.

નાગરી લિપિના અક્ષરોમાં શિલારેખા ઉપર આવતું એક ચિહ્ન કે એક ભાગ.

નાનો ભાગ; નાનો જથ્થો.

પરિચ્છેદ; ઉપકરણ.

પૃથ્વીના પરિઘના ચોથા ભાગનો અથવા પા વર્તુલનો એક કરોડમો ભાગ.

( વેદાંત ) પોતાના ઘૂંટણને ત્રણ વાર અડકીને ચપટી બજાવતાં લાગે તેટલો કાળ.

પ્રકૃતિ; પ્રાકૃતિક જગત; પ્રાકૃતિક તત્ત્વ. આ જ માત્રા શબ્દ ઉપરથી અંગ્રેજીમાં મેટર શબ્દ તેમ જ ઉર્દૂનો માદા શબ્દ પણ બન્યો છે.

પ્રમાણ; `ટોન.`

ભાગ; ટુકડો.

ભૌતિક જગત.

માપ; પરિમાણ.

માપવાનું સાધન; એક અલ્પ પ્રમાણ; નાનું પ્રમાણ.

રૂપ.

લઘુ અક્ષરોને બોલતાં લાગે તેટલો કાળ; અક્ષરનો ઉચ્ચારણ કાળ; અક્ષરનો અમુક અવયવ; કાવ્ય કે સંગીતમાં સમયની ગણનાનો એકમ; હ્રસ્વ અક્ષરનો ઉચ્ચારણ કાળ; એક અક્ષરનો ઉચ્ચારણ કરવામાં જેટલો વખત લાગે તેટલું માપ; પિંગળમાં લઘુની એક અને ગુરુની બે માત્રા એમ જે માપ ઠરાવ્યું છે તે. તેને મત્તા, મત્ત, કળા, કળ પણ કહે છે. લઘુને બોલતાં એક પળ લાગે, ગુરુને બોલતાં બે પળ લાગે અને પ્લુત એટલે ઘણું જ લાંબું બોલાતાં ત્રણ પળ લાગે. લઘુની એક માત્રા ગણીએ તો ગુરુની બમણી એટલે બે ગણવી જોઈએ, પણ કોઈ વખતે ગુરુ અક્ષરને ઉચ્ચાર મુજબ લઘુ સરખો માનીને જ તેની એક માત્રા ગણાય છે. ૨ ૧૧ ૨ ૨૧ ૧ ૧૨ ૨ ૨ ૧૧ ૨૨૧ હે પ્રભુ તું એક જ બધે, સૌને તું જ આધાર; ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૧ ૨ ૨ ૧૧૨ ૧૧ર૧ મોટામાં મોટો વળી, આ જગનો કરનાર. અકેકી માત્રાના અને બબે માત્રાના અક્ષરો મળી પહેલા અર્ધમાં ૧૩ માત્રાના અક્ષરો છે અને બીજા અર્ધમાં ૧૧ માત્રાના છે. ચાષ પક્ષી એક માત્રાનો અવાજ કાઢે છે, કાગડો બે માત્રાનો, મોર ત્રણ માત્રાનો અને નોળીઓ અરધી માત્રાનો અવાજ કાઢે છે.

લાંઘણ. જેમકે, મારે આજે બે માત્રા થઈ પણ હજુ પેટમાં શાંતિ નથી.

વર્ણનો એક અવયવ.

વિસ્તાર.

શક્તિ.

સૂક્ષ્મતા.

સ્વરનું વ્યંજન ઉપર મુકાનું ચિહ્ન; બારાખડીમાં ઉપર મુકાતું ( ે ) આવું ચિહ્ન; અક્ષરના ઉપર મુકાતો લીટો. પહેલાં બધા સ્વરોનું સાધારણ નામ માત્રા હતું. પછીથી આ ચિહ્નને જ માત્રા શબ્દ લાગુ પડ્યો. પાલી લિપિમાં આનું ચિહ્ન અક્ષરને માથે ડાબી તરફ આડી સીધી લીટી છે.

હાથી, ઘોડા વગેરે.

હ્રસ્વ વર્ણનો ઉચ્ચાર.