કેળવણી (2) બોધ; ઉપદેશ. (શિક્ષણ આપવું, શિક્ષણ મળવું, શિક્ષણ લેવું.)

કેળવણી; વિદ્યા.

બોધ; ઉપદેશ.

શિક્ષા આપવી તે; ભણાવવું તે; આચાર વિચાર, રીતભાત અને કલા વગેરેનું જ્ઞાનદાન; શીખવવું તે; ભણતર. આનંદશંકર બાપુભાઈ ધ્રુવ લખે છે કે, શિક્ષણ સંબંધી વિચારમાં પ્રથમ સૂત્ર એ છે કે, શિક્ષણ સંબંધી વિચારમાં પ્રથમ સૂત્ર એ છે કે, શિક્ષકે શાળા અને સમાજના સાંધણરૂપ થવું જોઈએ. શિક્ષણનો ઉદ્દેશ શો? એની ઉપયોગિતા કોને? વ્યક્તિને કે દૃષ્ટિને? અર્થાત્ શિક્ષણ લેનારને કે જનસમાજને? આમાં વ્યક્તિના અને સમાજના જીવનની મીમાંસા કરવામાં આવે છે અને તે પ્રમાણે શિક્ષણનું સ્વરૂપ ઘડાય છે. પ્લેટો વગેરેએ આ દિશામાં ઘણું કાર્ય કર્યું છે. સ્વામી વિવેકાનંદે લખ્યું છે કે: પ્રથમ દૃષ્ટિએ આપણું શિક્ષણ વ્યક્તિને માનવી બતાવનારું નથી. એ તો ફક્ત નન્નાને મહત્ત્વ આપતું શિક્ષણ છે. કોઈપણ તાલીમ કે જે નકારને મહત્ત્વ આપે છે એ મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે ખરાબ છે. છોકરાંને શાળામાં મોકલવામાં આવે છે ત્યાં પહેલી વસ્તુ એમને એ શીખવવામાં આવે છે કે, તેનો બાપ મૂર્ખ હતો, બીજી વસ્તુ એ શીખવવામાં આવે છે કે, તેનો દાદો ગાંડો હતો, ત્રીજી વસ્તુ એ શીખવવામાં આવે છે કે, તેના બધા શિક્ષકો દંભી છે અને ચોથી વસ્તુ એ શીખવવામાં આવે છે કે, બધા પવિત્ર ગ્રંથો ખોટા છે. શિક્ષણ એટલે કે તમારા મગજમાં ઠાંસી ઠાંસીને ભરેલી પચ્યા વગરની જુદી જુદી માહિતી નહિ કે જે તમારા આખા જીવનની વાટરલૂની લડાઈ બનાવે છે. આપણે તો જીવનને ઘડતા, માનવી બનાવતા અને ચારિત્રને ઘડતા વિચારોને જ એકત્રિત કરવા જોઈએ. તમે જો બરાબર પાંચ વિચારો સમજીને તમારું ચારિત્ર જીવન બનાવો તો એક માણસ કે જેની પાસે એક સુંદર પુસ્તકાલય છે એના કરતાં પણ વધારે શિક્ષણ લીધું કહેવાશે. ગધેડો સુખડનાં લાકડાં ઉપાડે છે તે ફક્ત -એનું વજન જ જાણે છે પણ એનું મહત્ત્વ સમજી શકતો નથી. જો કેળવણી માહિતી જ આપતી હોય તો પુસ્તકાલયો દુનિયાના મોટા યોગીઓ સરખાં છે અને સર્વવિદ્યાસંગ્રહો ઋષિઓ સરખા છે.