નજરોનજર જોનાર (2) સાક્ષી પૂરનાર; શાહેદ (3) આત્મા; દ્રષ્ટા

સાખ; શાહેદી

( પિંગળ ) એ નામે એક સમવૃત્ત વર્ણમેળ છંદ. તે જગતી છંદનો એક ભેદ છે. તેમાં સગણ, જગણ અને મગણ મળી ૧૨ વર્ણ હોય છે.

( વેદાંત ) ચૈતન્ય; ચૈતનરૂપ આત્મા. જે ચૈતન્ય નિર્વિકાર ઉદાસીન હોઈ ને બુદ્ધિ આદિકનો પ્રકાશ કરે છે, અર્થાત્ પ્રમાતા, પ્રમાણ, પ્રમેય ઇત્યાદિ સર્વનો પ્રકાશ કરે છે, તે ચૈતન્ય સાક્ષી કહેવાય છે. કર્તા એ જીવ, હું અને આ એ મનની ક્રિયા અને એક બીજાથી અત્યંત ભિન્ન રહેલા ગંધાદિ વિષય એ સર્વને જે ચેતનરૂપ આત્મા એક જ સમયમાં પ્રકાશિત કરે છે, તેને વેદાંતશાસ્ત્રમાં સાક્ષી કહેલો છે. તે સાક્ષી નૃત્યશાળામાં રહેલા દીવાની પેઠે હું રૂપ જોઉં છું અને હું શબ્દ સાંભળું છું, ઇત્યાદિ દૃષ્ટા, દર્શન અને દૃશ્ય આદિ બધી ત્રિપુટીઓને એક જ સમયમાં પોતે નિર્વિકાર રહી પ્રકાશે છે. જેમ નૃત્યમાળામાં રહેલો દીવો નૃત્યશાળાના સ્વામીને, નૃત્ય જોનારા સભ્યોને અને નૃત્ય કરનારીને સમાનપણે પ્રકાશે છે અને તેમનો અભાવ હોય ત્યારે પણ તેમના અભાવને પોતે પ્રકાશે છે, તેમ સાક્ષી અહંકારને, વિષયોને અને બુદ્ધિને જાગ્રતમાં અને સ્વપ્નમાં પ્રકાશે છે; ને સુષુપ્તિ આદિ અવસ્થામાં તે સર્વનો અભાવ થાય ત્યારે તે અભાવને સાક્ષીપણાવડે પોતે પ્રકાશે છે.

( વેદાંત ) જે કર્તા ન છતાં દૃષ્ટા માત્ર હોય તે.

નજરોનજર જોનાર માણસ.

પરમેશ્વર; આત્મા.

વિષ્ણુના હજાર માંહેનું એક નામ.

શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ.

સાક્ષી પૂરનાર; સાહેદ.

જુબાની; નજરે જોયેલું જાણેલું હોય તે કહી બતાવવું તે; સાહેદી; સાખ.

સહી; પુરવારી કે જાત હાજરીદર્શક હસ્તાક્ષર કરવા તે; સાબિતી.