બકરાંના વાળનું; ઊનનું (વસ્ત્ર) (2) સૂફી મત સંબંધી (3) પવિત્ર; નિર્દોષ (4) પુંo સૂફી મતનો અનુયાયી

ચડ્યું પૂર મધરાતનું ગાજે ભર સૂનકાર. – નાનાલાલ
૧. અંત:કરણની શુદ્ધતા રાખનાર; સૂફીમતનો અનુયાયી. સૂફી મતની ઉત્પત્તિ જાણ્યા પહેલાં સૂફી શબ્દની ઉત્પત્તિ જાણી લેવાની જરૂર છે. કેટલાક લોકોનું એમ કહેવું છે કે, મદીનામાં એક મસ્જિદની સામે એક ` સુફ્ફી ` કહેતાં ચબૂતરો હતો. એની ઉપર બેસનારા ફકીર સૂફી કહેવાયા. બીજા કેટલાકનું એવું કહેવું થાય છે કે, સૂફી શબ્દનો મૂળાર્થ ` સૂફ ` એટલે પંક્તિ છે. ક્યામતના દિવસ પછી સૌ પોતાનાં સારા નરસાં કર્મના પ્રમાણમાં હિસાબ કે ચુકાદો મેળવવા પંક્તિમાં ઊભા રહેતા. તેમાં પુણ્યવાન લોકો સહુની પહેલી હરોળમાં ઊભા રહેતા એથી એ ખુદાના પ્રિય પાત્ર ગણાતા. તેથી તે સૂફી કહેવાયા. ત્રીજો મત એવો છે કે તેઓ ` સૂફી ` એટલે સાફ પવિત્ર, નિર્મળ મનના હોવાથી તેઓને ` સૂફી `કહેવામાં આવે છે.ચોથો મત એવો છે કે, સોફિયા એટલે જ્ઞાન એ ઉપરથી જ્ઞાનીને ` સૂફી ` કહેવાય છે. પરંતુ આજકાલ સર્વમાન્ય સિદ્ધાંત એવો છે કે સૂફી શબ્દ વાસ્તવિક રીતે સૂફ એટલે ઊન ઉપરથી આવેલો છે. ઊનનું વસ્ત્ર ધારણ કરનારા સૂફી નામથી પ્રસિદ્ધ થયા. નિકલસન, બ્રાઉન, મારગોલિયન આદિ વિદેશી વિદ્વાનોએ પણ એ સાબિત કરી બતાવ્યું છે કે, સૂફી શબ્દ સફ ઉપરથી બન્યો છે. તદુપરાંત ઇસ્લામ ધર્મના અનેક પંડિતોનો પણ એવો જ મત છે, ઇસ્લામના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોથી કેટલીક રીતે જુદા પડતા તેમ જ સાદાઈવાળું આંડબર રહિત જીવન પસંદ કરનારા મુસલમાનો સૂફી કહેવાયા. એ લોકો સફેદ ઊનનાં વસ્ત્ર પહેરતા હતા. પરમાત્માની સત્તાને એ સૂફીઓ સર્વવ્યાપક માનતા હતા એટલે કે આત્મા અને પરમાત્માના ઐક્ય અને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા. એકેશ્વરવાદનો એમનો સિદ્ધાંત વેદના અદ્વૈતવાદને વધારે મળતો આવતો હતો. કેટલાક સૂફી લોકોનું એમ કહેવું છે કે, સૂફીમતનું બીજ આદમે વાવ્યું. નૂહાના સમયમાં તેનું બીજ અંકુરિત થયું. અભ્રામના વખતમાં તેમાંથી કળી ફૂટી, મૂસાના સમયમાં તેનો વિકાસ થયો. મસીહ તે વૃક્ષમાં ફાલ લાવ્યો અને મુહમ્મદના સમયમાં તેમાંથી મધુરાં ફળ ઊતર્યાં. એનો અર્થ એ છે કે, સૂફીમતની ઉત્પત્તિ જાણવા માટે મુહમ્મદ પયગંબર સાબેહ પહેલાંની સિરિયાની જાતિઓની આદ્ય ભૂમિકા શોધવી જોઈએ, જેમાં સૂફીમતનાં બીજ ભર્યાં પડ્યાં છે. સૂફી મતમાં સૌથી મુખ્ય ભાવના પ્રેમ છે. પ્રેમને એ લોકો એટલું બધું મહત્ત્વ આપે છે કે, સૂફી મત અને પ્રેમ અરસપરસ જાણે કે એક બીજાના પર્યાય કેમ ન હોય. સૂફી લોકોની આવી પ્રેમભાવના ઉપરથી જ યૂરોપમાં પારમાર્થિક પ્રેમનો પ્રચાર થયો છે. ખ્રિસ્તી સાધુઓને આ સૂફી પ્રેમ દ્વારા જ અલૌકિક પ્રેમશૌર્યનું તત્ત્વ હાથ લાગ્યું છે. સામ દેશના સંતોએ આવા સૂફી-પ્રેમનો હંમેશા વિરોધ કર્યો છે. મૂસાએ પ્રવૃત્તિ માર્ગ ઉપર વધારે ભાર દઈ લૌકિક પ્રેમનું સમર્થન કર્યું છે. સૂફીઓ પ્રેમાળ ભાવને જ સાચા ઇશ્વરી પ્રેમની નિસરણી સમજતા. આ લૌકિક પ્રેમનું પરલોકમાં અલૌકિક પ્રેમમાં મિલન થવાનું કારણ એ હતું તે માનવજાત આ લોકના જડ અને સામાન્ય વસ્તુના પ્રેમથી સુખ ન પામતાં કોઈ અવર્ણનીય સુખાર્થે દૈવી પ્રેમના વિરહ માટે ઝૂરવા લાગી. દિવ્ય પ્રેમના વિરહમાં આ પવિત્ર આત્માઓ આગળ જતાં સૂફીઓ બની ગયા. મુસલમાની સત્તાના આગમન સાથે જ આપણા દેશમાં સૂફી સાધુઓનું આગમન શરૂ થયું. એ લોકો ભગવાનને એકેશ્વર રૂપમાં નહિ પરંતુ વેદાંતીઓના વિશિષ્ટાદ્વૈતવાદીની જેમ જ માનતા, જો કે આ મત મુસલમાનોના શાસ્ત્રને પ્રતિકૂળ હતો. એમ પણ કહેવાય છે કે, સૂફી મતના વેદાંતનો પ્રત્યક્ષ પ્રભાવ જણાતો હતો. મુસલમાનોમાં જે લોકો વધારે પડતા શાસ્ત્રપરાયણ હતા એ લોકો એમને શાસ્ત્ર વિમુખ માનતા હતા. ઇતિહાસમાં એવા લોકો ઉપર જાતજાતના અત્યાચાર થઈ ગયાની વાતો મળી આવે છે. ` અન અલ હક `ની ઘોષણાવાળા મંસૂરને એ જ કારણથી શૂળી ઉપર ચડાવવામાં આવ્યા હતા. સૂફીઓમાં એક વિભાગ એવો પણ હતો કે જે શાસ્ત્રની સમાનતા રાખી પોતાની ભક્તિ ચાલુ રાખતા હતા. આ લોકો શાસ્ત્ર સમ્મત કહેવાયા. શરૂઆતમાં એ સાધકો પંજાબ અને સિંધમાં આવીને વસ્યા અને ત્યાર પછી ધીમે ધીમે એની પરંપરા આખા ભારતવર્ષમાં ફેલાઈ ગઈ. સૂફીઓની સાધના અનેક રીતે આ સંતોને અનુકૂળ હતી. પ્રાણીમાત્રમાં એમણે ચૈતન્યનું રૂપ વિલસતું દીઠું એટલે જગતના કોઈ પણ જીવમાત્રથી એને વિરોધ જેવો કોઈ ભાવ જ ન હોતો.

ઊનનાં વસ્ત્ર પહેરનાર.

ઊનનું. વસ્ત્ર માટે વપરાય છે.

પવિત્ર; નિર્દોષ.

બકરાંના વાળનું.

ભક્તિ વગેરે કારણોથી પહેલી પંક્તિમાં મૂકવા લાયક.

સૂફીમત સંબંધી.