કાન (2) કાટખૂણત્રિકોણમાં કાટખૂણાની સામેની બાજુ (ગ.) (3) સુકાન (4) (સં.) કુંતીનો સૂર્યથી થયેલો પુત્ર

( શિલ્પ ) એક જાતનું કોતરકામ.

એક જાતનું ઝાડ.

એક જાતનો તાવ.

( પિંગળ ) એક સમવૃત્ત વર્ણમેળ છંદ; ભુજંગી. તે ત્રિષ્ટુપનો એક ભેદ છે.

કર્ણનું ગોલક.

( ગણિત ) કાટખૂણ ત્રિકોણની કાટખૂણા સામેની લીટી.

કુંતીને સૂર્યથી કૌમારાવસ્થામાં મંત્ર પ્રભાવથી થયેલ દીકરાનું નામ. કુમારી અવસ્થામાં બાળક થવાથી કુંતીને લજ્જા આવતાં તેણે બાળકને પેટીમાં મૂકી તે પેટી અશ્વ નદીમાં તરતી મૂકી. પેટી સત્યકર્માના અધિરથ નામના પુત્રના જોવામાં આવી. અંદર બાળક જોઇ તેને ઘણો હર્ષ થયો અને પોતાની રાધા નામની સ્ત્રીને તે આપ્યો. તેનું નામ વસુષેણ પાડયું. પાંડવો અને ધાર્તરાષ્ટ્રો જ્યારે દ્રોણાચાર્યની પાસે અસ્ત્રવિદ્યા શીખતા હતા ત્યારે કર્ણને પણ ત્યાં મોકલવામાં આવ્યો અને તે અસ્ત્રવિદ્યામાં અર્જુનનો બરાબરિયો નીકળ્યો તેથી દુર્યોધન તેના તરફ પ્રેમ રાખવા માંડયો અને તેને અંગદેશનું આધિપત્ય આપ્યું. વસુષેણ જબરો સૂર્યોપાસક હતો અને સૂર્યના મંત્રના પ્રભાવે જ જન્મ્યો હતો તેથી સૂર્ય તેના ઉપર પુત્ર પ્રમાણે ભાવ રાખતો. વસુષેણ જ્યારે જન્મ્યો ત્યારે એના શરીર ઉપર કવચ અને કાનોમાં દેદીપ્યમાન કુંડલો સહિત જન્મ્યો હતો. સૂર્યે એક દિવસ બ્રાહ્મણના રૂપમાં આવીને તેને કહ્યું કે ઇંદ્ર બ્રાહ્મણના રૂપમાં આવીને તારી પાસેથી કુંડળ અને કવચ માગશે ત્યારે તું આપીશ નહિ. જો આપે તો તેની અમોધ શક્તિ લઇને આપજે. પણ કર્ણ જબરો દાનેશ્વરી હતો. ઇંદ્ર જ્યારે માગવા આવ્યો ત્યારે શક્તિ લઇને પોતાના શરીર ઉપરથી કવચ, કુંડળો કાતરી આપ્યાં, તેથી તેનું નામ કર્ણ પડયું. પછી તેણે પરશુરામ પાસે જઇને વિદ્યા સંપાદન કરવાનો વિચાર કર્યો. પરશુરામ બ્રાહ્મણ સિવાય કોઇને વિદ્યા ભણાવતા ન હતા તેથી હું બ્રાહ્મણ છું એમ જૂઠું બોલીને તે ભણવા લાગ્યો. એક દિવસ કર્ણના ખોળામાં માથું મૂકીને પરશુરામ સૂતા હતા તેવામાં તીક્ષ્ણ કીટયોનિ પામેલા એક દૈત્યે તેની સાથળ કોરવા માંડી. તેમાંથી એટલું બધું લોહી નીકળ્યું કે પરશુરામ જાગી ઊઠયા અને કર્ણ દુ:ખને લીધે જરા પણ હલ્યો નહિ તેથી તે ક્ષત્રિય હોવો જોઇએ એવી શંકા ગઇ. તેને પૂછતાં તેણે કહ્યું કે હું સૂતપુત્ર છું. તે ખોટું બોલ્યા માટે પરશુરામે એને શાપ દીધો કે જે વિદ્યા તું અહીં ભણ્યો છે તે તને દ્વંદ્વ પ્રસંગે સ્કુરશે નહિ. એક વખતે તે શિકારે ગયો હતો, ત્યાં એનું બાણ એક બ્રાહ્મણની ગાયને વાગવાથી તે મરી ગઇ. તે ગાયના માલિકે એને શાપ આપ્યો કે યુદ્ધ પ્રસંગે તારા રથનું પૈડું જમીનમાં કળી જશે. એક વખત કર્ણે દિગ્વિજય કરી અપરિમિત દ્રવ્ય લાવી દુર્યોધનને આપ્યું હતું અને તેની પાસે વિષ્ણુયગ કરાવ્યો હતો. અજ્ઞાતવાસમાંથી પાંડવો પ્રગટ થયા પછી કૃષ્ણ જ્યારે પાંડવોને રાજ્ય આપવા માટે દુર્યોધનને સમજાવવા ગયા ત્યારે તેણે કર્ણને તેના જન્મની વાત કહી પાંડવોના પક્ષમાં આવવા કહ્યું હતું પણ તેણે ના પાડી હતી. કુંતીએ પણ તેને બહુ સમજાવ્યો છતાં માન્યો નહિ, ત્યારે કુંતીએ કહ્યું કે ધનુર્વિદ્યામાં અર્જુન તારો બરોબરિયો છે તેવા બીજા પાંડવો નથી, તેથી યુદ્ધામાં તું બીજા પાંડવોને હાથ અડાડીશ નહિ. કર્ણે કુંતીના આ કહેવાને માન્ય કર્યું હતું. પાંડવ-કૌરવના યુદ્ધ વખતે જેટલા દિવસ ભીષ્મ સેનાધિપતિ રહ્યા તેટલા એટલે દશ દિવસ કર્ણે શસ્ત્ર ધારણ કર્યાં નહિ કારણકે એણે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી કે ભીષ્મ હશે ત્યાંસુધી હું યુદ્ધ નહિ કરૂં. દ્રોણાચાર્ય પડયા પછી કર્ણને સેનાધિપતિપદ મળ્યું ત્યારે તેણે આવેશથી યુદ્ધ મચાવ્યું. સાંજે તેણે દુર્યોધનને કહ્યું કે જો શલ્યરાજા મારા સારથિ થવાનું સ્વીકારે તો ચોક્કસ હું આવતી કાલે પાંડવોને મારી તને રાજ્યભિષેક કરીશ. આ ઉપરથી કર્ણને લઇને દુર્યોધન શલ્યના તંબૂએ ગયો અને તેને વિનતિ કરી, તેથી તેને ગુસ્સો ચડયો. પણ તેની જ્યારે સ્તુતિ કરી ત્યારે તેણે સારથિ થવાનું કબૂલ રાખ્યું. બીજે દિવસે શલ્ય કર્ણનો સારથિ થયો પણ અર્જુનનાં વખાણ કરવા લાગ્યો. તે કર્ણથી સહન થઇ શકતાં નહિ અને અને બંને વચ્ચે ટપાટપી ચાલતી હતી તેવામાં દુર્યોધન ત્યાં આવી પહોંચ્યો અને બંનેને બોલતા અટકાવ્યા. પછી કર્ણે ભયંકર યુદ્ધ આરંભવ્યું. તેણે યુધિષ્ઠિર, સહદેવ, નકુળ વગેરેને હરાવ્યા પણ કુંતીના વચનથી જવા દીધા. પછી તેણે અર્જુન સાથે યુદ્ધ આદર્યું અને બહુ પરાક્રમ કર્યું પણ જ્યારે તેના રથનાં પૈડાં જમીનમાં ચોંટી રહ્યાં તે વખતે અર્જુને તેને મારી નાખ્યો. બાણશય્યાએ પોઢેલા સૂર્યપુત્ર કર્ણને બ્રાહ્મણ રૂપે શ્રીકૃષ્ણ છળવા આવ્યા. બ્રાહ્મણને પરણવા ધન જોઇતું હતું. કર્ણે પણછ વતી પથ્થર ખેંચી લીધો ને તે વડે દાંતમાંથી સુવર્ણરેખા કાઢી. પણ બ્રાહ્મણને તે આપતાં સ્વસ્તિ કહ્યું નહિ કારણકે રેખા અપવિત્ર હતી. તેથી તેને શુદ્ધ કરવા બાણ સાંધી ગંગાનીર આણ્યું. પ્રસન્ન થયેલા શ્રીકૃષ્ણે વરદાન આપવાથી કર્ણે કુંવારી ધરતી ઉપર દહન માગ્યું. કૃષ્ણે કર્ણના શબને સ્કંધે ચડાવી કાલિંદી વગેરે સ્થળે ફરી, છેવટે રેવા તટે કરણાલી ગામે એને દાહ દીધો. કર્ણનાં ઘણાં નામ છે: વૈકર્તન, વસુષેણ, આધિરથિ, સૂતપુત્ર, રાધેય, અંગરાજ, ચાંપેશ, કાનીન.

ખૂણો.

ગુરુ તરીકેનો ગુણ.

ચાર માત્રામાળા ગણની સંજ્ઞા.

જેનાથી કુંભાર જાતની ઉત્પત્તિ થઇ છે તે ઋષિ.

ત્રણ ભુજાવાળું ક્ષેત્ર.

( પુરાણ ) ધૃતરાષ્ટ્રના સો માંહેના એક દીકરાનું નામ.

બે ભારદર્શક પદનું બનેલું કવિતા ચરણ.

બે સૂચક સાંકેતિક શબ્દ.

( ગણિત ) ભુજના અંતથી તે કોટિ સુધીની રેખા.

મંદિરની બેઠક ઉપરનો પ્રતિભદ્રની નજીકનો ખૂણાવાળો પાણો.

વાસણનો આગળનો ઝીલવાનો ભાગ.

(જ્યોતિષ ) વિષુવાંશ ૨૯૬ અને ઉત્તર ક્રાંત્યંશ ૧૦માં આવેલો ત્રીજા મહત્ત્વનો એક તારો.

( પિંગળ ) ષટ્પદી છપ્પયની જાતનો એક વિષમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તેમાં ૧૮ લઘુ અને ૬૭ ગુરુ મળી ૧૫૨ માત્રા હોય છે.

સફેદ વાળ.

સાંભળવાની ઈંદ્રિય; કાન.

સુકાન.

હથિયારની પેટી.

( ગણિત ) કોણાકોણી રેખા; ચાર કે વધારે બાજુવાળી આકૃતિમાં બે સામસામેના ખૂણાને જોડનાર લીટી.

એક જાતની નારંગી.

એક જાતનું મોટું વાજિંત્ર.

( જ્યોતિષ ) ગયેલી તિથિને બમણી કરી, શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદાને આદિ ગણી તેમાંથી એક ઓછો કરી, સાતે ભાગવાથી રહેતો શેષ. તેનાં નામઃ બવ, બાલવ, કૌલવ, તૈતલ, ગીર, વણિજ, વિષ્ટિ, શકુનિ, ચતુષ્પદ, નાગ, અને કસ્તુધ્ન.

હિંદુસ્તાન, આફ્રિકા અને અમેરિકામાં થતું એક પક્ષી. તેને લાંબાં અને ચળકતાં પીછાં હોય છે.

લાંબા કાનવાળું.