વેદનાં અંગોમાંનું એક : ગ્રહો, નક્ષત્રો આદિનાં પરિભ્રમણ, તેમના પારસ્પરિક સંબંધો તથા સ્થિતિઓના અભ્યાસને આધારે જગત કે મનુષ્યો પર પડતી શુભાશુભ અસર કે પ્રભાવ જાણવાનું શાસ્ત્ર; ઍસ્ટ્રૉલૉજી

આકાશના ગ્રહાદિક તેજોમય પદાર્થોના જ્ઞાન સંબંધી વિદ્યા; ખગોળશાસ્ત્ર. યજ્ઞયાગાદિ ક્રિયા માટે શોભન કાળનો નિર્ણય કરનારૂં શાસ્ત્ર તે જ્યોતિષ. જ્યોતિષના મુખ્ય ત્રણ વિભાગ છે: ગણિત, ફળ અને મુહૂર્ત. યજ્ઞો કરવાનો કાળ નિશ્ચિત કરવા માટે વૈદિક કાળમાં જ આર્યોએ જ્યોતિષવિદ્યાની શોધ અને ખિલવણી કરી હતી. વૈદિક વર્ષનો આરંભ વાસંતવિષુવદ્દિનથી થતો હતો અને કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં આવતો હતો. અયનચલનનો ક્રમ ઋષિઓ જાણતા હતા. અને અયનગણના માઘથી થતી હતી. તે પછી શારદવિષુવદ્દિનથી વર્ષારંભ મનાવા માંડયો. તે બ્રાહ્મણો અને આરણ્યકો ઉપરથી જણાય છે. વાસંતવિષુવદ્દિન મૃગશિરા નક્ષત્રમાં પણ પડતો હતો અને એ કાળસ્થિતિ ઈ. સ. પૂર્વે ચાર હજાર વર્ષ ઉપર હતી, એટલે એમ કહેવું ખોટું નથી કે ઈ. સ. ની પૂર્વે છ થી આઠ હજાર વર્ષ પહેલાં આર્યોએ જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં પુષ્કળ વધારો કર્યો હતો. શારદ વર્ષના પહેલા મહિનાનું નામ અગ્રહાયણ હતું અને એની પૂર્ણિમા મૃગશિરા નક્ષત્ર ઉપર આવતી હતી. મહાભારત રચાતાં પહેલો મહિનો મૃગશીર્ષ ગણાતો હતો, માટે ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું છે કે માસોમાં હું મૃગશીર્ષ છું. આ શાસ્ત્રને અંગે ગણિત, બીજગણિત, ભૂમિતિ વગેરે વિદ્યાઓ પણ વધી અને ખીલી હતી. આરબો, મિસરીઓ, ગ્રીકો અને યરપિઅનો હિંદુઓ પાસેથી આ વિદ્યા શીખ્યા હતા, જોકે પાછળથી હિંદુઓ કાંઈ નવું કરી શક્યા નહિ અને પરદેશીઓએ તેમાં ઘણો વધારો કર્યો.

જ્યોતિ; પ્રકાશ.

તારા, નક્ષત્ર અને ગ્રહ વગેરેનાં ગતિ, અંતર, મહત્ત્વ અને ફેરફાર સંબંધી વિદ્યા; ગ્રહાદિકની લથી પૃથ્વી અને પ્રાણી ઉપર થતી અસરો સંબંધી વિદ્યા; ગ્રહાદિકની ગતિ ઉપરથી સારો માઠો કાળ જાણવાની વિદ્યા; જ્યોતિ:શાસ્ત્ર; ગ્રહોની મનુષ્યની સ્થિતિ ઉપર થતી શુભાશુભ અસર જાણવાનું શાસ્ત્ર. જૂના સમયથી ઉજ્જયિની જ્યોતિષની બાબતમાં પ્રસિદ્ધ છે. ભરતખંડમાં અક્ષાંશ રેખાંશનું માપ ઉજ્જનથી ગણાતું, એટલે ઉજ્જનને મુખ્ય ગણી ત્યાંથી પૂર્વ અને પશ્ચિમ રેખાંશના અંશ ગણાતા, મપાતા અને તે પ્રમાણે જ્યોતિષ સંબંધી બધી ગણતરી થતી. હાલ લંડન પાસેના ગ્રીનિચ ગામથી આ અંશની ગણતરી થાય છે.

વૃદ્ધિ; વધારો.

વેદનાં છ માંહેનું એક અંગ.