જમીન (2) સ્થળ (3) પાયરી (4) મૂળ; ઊગમ (5) નાટકનું પાત્ર કે તેનો ભાગ કે શણગાર (6) પ્રસ્તાવના

અન્યનું રૂપ ધારણ કરીને રંગભૂમિ ઉપર પ્રવેશ; વેશ બદલવો તે; વેશાંતરપરિગ્રહ.

કક્ષા; પાયરી.

ક્ષેત્ર.

( વેદાંત ) ચિત્તની અવસ્થા. વેદાંત અનુસાર ક્ષિપ્ત, મૂઢ, વિક્ષિપ્ત, એકાગ્ર અને નિરુદ્ધ એમ ચિત્તની પાંચ અવસ્થા છે. જે સમયે મન ચંચલ રહે છે તે સમયે તેની અવસ્થા ક્ષિપ્ત. જે સમયે તે કામ, ક્રોધ વગેરેને વશ થઇ રહે છે અને તેના ઉપર તમ કે અજ્ઞાન છવાઈ જાય છે તે સમયની અવસ્થા મૂઢ. જે સમયે મન ચંચલ હોવા; ઉપરાંત પણ વચમાં વચમાં કોઈ સમયને માટે સ્થિર થઈ જાય છે તે સમયની અવસ્થા વિક્ષિપ્ત. જે સમયે મન બિલકુલ નિશ્ચલ થઇને કોઇ એકાદ વસ્તુ ઉપર સ્થિર થઈ જાય છે તે સમયની અવસ્થા એકાગ્ર અને જે સમયે મન કોઈ આધારની અપેક્ષા ન રાખતાં સ્વત: બિલકુલ શાંત રહે છે તે સમયની નિરુદ્ધ અવસ્થા કહેવાય છે.

જેની બહાર જઇ શકાય નહિ એવી મર્યાદિત ભૂમિ.

જ્ઞાનની એક સ્થિતિ; જ્ઞાનની ઉત્તરોત્તર ચડતી સાત માંહેની એક સ્થિતિ. જેમ હવેલીમાં પહેલો મજલો, બીજો મજલો એમ ઉત્તરોત્તર ઉપર ચડતા માળ હોય છે, તેમ ચિત્ત કે જ્ઞાનની ચડતી ચડતી પાયરીઓને ભૂમિકા કહે છે.

તળ, તળું; માળ.

નાટકનું પાત્ર, તેનો ભાગ કે શણગાર.

નાટ્યશાસ્ત્રીય ગ્રંથ.

( વેદાંત ) પ્રયોજનને પ્રાપ્ત કરી આપનારી યોજના.

પ્રસ્તાવના; ઉપોદ્ઘાત; કોઈ ગ્રંથ બાબત શરૂઆતમાં કરવાનું નિવેદન; વક્તવ્યના સંબંધમાં પહેલેથી કરેલી સૂચના.

ભૂમિ; જમીન; સ્થળ; પૃથ્વી; જગ્યા; સ્થાન.

મૂળ; ઊગમ.

યુદ્ધ, નાટક વગેરેનું સ્થાન.

યોગની એક જાતની ચિત્તવૃત્તિ. યોગની સાત ભૂમિકાઓ છે: શુભેચ્છા, વિચારણા, તનુમાનસા, સત્ત્વાપતિ, અસંસક્તિ, પદાર્થાભાવિની અને તુર્યા. એ સાત ભૂમિકાને અંતે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. સાત જુદા જુદા ક્રમે જ્ઞાન મળેલું છે તેને ભૂમિકા કહે છે. પ્રથમ ભૂમિકા શુભેચ્છા એટલે જ્ઞાન કે મોક્ષને માટે ઇચ્છા થવી તે. એ સાધનચતૃષ્ટયી કહેવાય છે. શ્રવણ અને મનન એ જ્ઞાનને જમાવવાની શક્તિરૂપ દ્વિતીય ભૂમિકા તે વિચારણા. નિદિધ્યાસન એ જ તનુમાનસા નામની મનની એકાગ્ર સૂક્ષ્મ તન્મયતારૂપ તૃતીય ભૂમિકા છે. બ્રહ્મથી જીવ જુદો નથી, વ્યક્તિરૂપ પરિચ્છેદરૂપ મિથ્યા છે, એમ દૃઢ નિશ્ચય તે ચતુર્થ ભૂમિકા સત્ત્વાપત્તિ. કોઈ પણ રીતની સંસક્તિ ન હોવી, કેવળ એક્તા જ થવી તે પાંચમી ભૂમિકા અસક્તિ. બ્રહ્મમયતા, એકરસતા, પ્રેમ, અભેદ એ જ નિરંતર જ્ઞાન, પોતાપણાનો જ નાશ એટલે પદાર્થમાત્રનો અભાવ તે પદાર્થાભાવિની નામની છઠ્ઠી ભૂમિકા. સપ્તમી ભૂમિકા તુર્યા તે મોક્ષ, જીવન્મુક્તિ. પહેલી ત્રણ ભૂમિકા સાધનરૂપ છે, ચોથી જ્ઞાનરૂપ છે અને છેલ્લી ત્રણ જીવન્મુક્તિની અવસ્થા ગણાય છે.

રચના.

રંગભૂમિ; નાટકશાળા.

રુચતી પરિસ્થિતિ; અનુકૂળ વાતાવરણ.

લખવા માટેનું પાટિયું.

સમભૂમિ; સમપટ.

સીડી; પગથિયું.