ચિહ્ન (2) જાતિ (વ્યા.) (3) સાધન; હેતુ (ન્યા.) (4) મહાદેવની મૂર્તિ (5) પુરુષની ઇંદ્રી (6) લિંગદેહ

અઢાર માંહેનું એક પુરાણ.

અનુમાન; સાધન; હેતુ.

અર્થને પ્રકાશ કરવાનું સામર્થ્ય. હેતુ, લિંગ, સામર્થ્ય એ ત્રણ શબ્દો એક જ અર્થના છે.

( જૈન ) ચિહ્ન; નિશાની.

( વ્યાકરણ ) જાતિભેદદર્શક સંજ્ઞા કે ચિહ્ન; પુંલિંગ, સ્ત્રીલિંગ અને નપુંસકલિંગ, એ ત્રણમાંની પ્રત્યેક જાતિ. જાતિને સંસ્કૃત વ્યાકરણમાં લિંગ કહે છે. લિંગના બે પ્રકાર છેઃ (૧) લૌકિક-સ્વાભાવિક. (૨) શાસ્ત્રીય-કૃત્રિમલિંગ. એટલે પુરુષત્વ અને સ્ત્રીત્વનું ચિહ્ન.

જેનાથી આપણે કોઈ વસ્તુ જાણી શકીએ તે; બુદ્ધિ.

ડાઘ; કલંક.

દેહાભિમાન.

( શિલ્પ ) પહોળાઈ પ્રમાણે લિંગના ચાર માંહેનો એક વર્ગ. તે આ પ્રમાણે છેઃ દૈવિક; માનુષ, ગાણવ અને આર્ષ.

પ્રજોત્પાદક અવયવ; જનનેંદ્રિય; ગર્ભાધાનકારક વીર્ય અને મૂત્રનું સ્થાન; પુરુષની ઇંદ્રિય; નરજાતિની ઇંદ્રિય.

પ્રત્યય લાગ્યા પહેલાનું નામનું મૂળ સ્વરૂપ.

બિલ્લો; ઓળખવાની નિશાની.

બ્રહ્મચર્ય.

મહાદેવની પિંડી કે બાણ; મહાદેવની મૂર્તિ. લિંગપુરાણમાં લખ્યું છે કે, શિવનાં બે રૂપ છે. નિર્ગુણશિવ અલિંગ છે અને જગત કારણરૂપ શિવલિંગ છે. પદ્મપુરાણમાં શિવના આ રૂપના સંબંધમાં કથા છે કે, એક વાર મંદરાચલ પર ઋષિઓએ ઘણો ભારે યજ્ઞ કર્યો. ત્યાં તેઓએ ઋષિઓના પૂજ્ય દેવતા કોને બનાવવા જોઈએ એ બાબત ચર્ચા કરી. અંતે અવો નિશ્ચય થયો કે શિવ, વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા એ ત્રણની પાસે જઈ આનો નિર્ણય કરવો. બધા ઋષિ પ્રથમ શિવની પાસે ગયા પણ તે વખતે શિવ પાર્વતીની સાથે ક્રીડા કરી રહ્યા હતા. આથી નંદીએ દરવાજા પર તેઓને રોકી દીધા. ઋષિઓનો ઘણો કાળ વ્યતિત થયો. આથી ભૃગુઋષિએ કોપ કરી શાપ દીધો કે, હે શિવ ! તમે કામક્રીડાને વશ બની અમારું અપમાન કર્યું તેથી તમારી મૂર્તિ યોનિ-લિંગરૂપ થશે અને તમારું નૈવેદ કોઈ ગ્રહણ નહિ કરે. વળી આપસ્તંબ રુદ્રાધ્યાયમાં નગરખંડમાં એવી હકીકત છે કે, શૌનકાદિ ઋષિઓએ આ લિંગોપાસના સંબંધી પ્રશ્ન સૂત પુરાણિકને પૂછેલો. તેના ખુલાસામાં કહે છે કે, દક્ષપ્રજાપતિના યજ્ઞ સમયે પાર્વતીજી અગ્નિમાં સમાઈ જવાથી શિવજી વ્યાકુળ થઈને નગ્ન યોગીના વેશમાં આનર્ત વનમાં રખડતા રખડતા ઋષિઓના આશ્રમમાં જઈ ચડ્યા. ત્યારે ઋષિપત્નિઓ લજ્જિત થઈ ગયાં અને ઋષિઓના શાપથી શિવજીનું લિંગ પાતાળમાં પડી ગયું. તેથી જગતમાં મહા ઉત્પાત થવા લાગ્યો. ત્યારે બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-દેવોએ શંકર પાસે જઈ સ્તુતિ વડે હાટક કે સોનાના જ્યોતિર્મય લિંગનું પૂજન કરવાથી, શંકરે પાછું પોતાનું લિંગ ધારણ કર્યું. તે શિવલિંગના પૂજન-યજનમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ દેવો સર્વના પૂજનનો સમાસ થઈ જાય છે. વેદમાં લિંગ સંબંધી કશું જણાવેલ નથી. લિંગપૂજા આધુનિક હોય એમ મનાય છે. મહાભારતમાં તેને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. નીચે જણાવેલ ૧૨ મુખ્ય લિંગ છેઃ (૧) સોમનાથ-તે કાઠિયાવાડમાં સોમનાથ પાટણમાં આવેલું છે. (૨) મલ્લિકાર્જુન અથવા શ્રીશૈલ-તે કૃષ્ણા નદી પાસે એક પર્વત ઉપર આવેલું છે. (૩) મહાકાલ અથવા મહાકાલેશ્વર-તે ઉજ્જનમાં આવેલું છે. ઈ. સ. ૧૨૩૧માં અલ્તમશે આ લિંગ દિલ્હી લઈ જઈ તેના ટૂકડા કર્યા હતા. (૪) ઓંકાર-તે નર્મદા નદીના કિનારા ઉપર આવેલ છે. (૫) અમરેશ્વર-તે ઉજ્જનમાં આવેલ છે. (૬) વૈશ્વનાથ-બંગાળામાં દેવગઢ ગામમાં તે હજુ યાત્રાના સ્થળ તરીકે ગણાય છે. (૭) રામેશ અથવા રામેશ્વર-હિંદુસ્તાન અને લંકા વચ્ચે આવેલ ટાપુ રામેશ્વરમાં, હજુ ત્યાં મંદિર છે અને તેને હિંદના ભવ્ય મંદિરમાં પણ ગણી શકાય છે. (૮) ભીમશંકર-ડાકિનીમાં. રાજમંદ્રી જિલ્લામાં દ્રુચરમ ગામમાં તે આવેલ છે. (૯) વિશ્વેશ્વર-તે કાશીમાં આવેલ છે. તેને જ્યોતિર્લિંગ પણ કહે છે. (૧૦) ત્ર્યંબક અથવા ત્ર્યક્ષ-તે ગોમતી નદીના કાંઠા ઉપર આવેલું છે. (૧૧) ગૌતમેશ. (૧૨) કેદારેશ અથવા કેદારનાથ-તે હિમાલયમાં આવેલું છે. આ ઉપરાંત નાગનાથ, નાગનાથેશ અને વામેશ્વર એવાં પણ લિંગ છે.

મીમાંસામાં કહેલ છ લક્ષણ. તે અનુસાર લિંગનો નિર્ણય થયા છે. જેમકે, અર્થવાદ, અપૂર્વતા, અભ્યાસ, ઉપક્રમ, ઉપપત્તિક, ઉપસંહાર.

વીરશૈવ ધર્મમાં જણાવેલ આઠ માંહેનું એક આવરણ.

વ્યાપ્ય; વ્યાપ્તિનો આશ્રય; સાધ્યની વ્યાપ્તિ વડે વિશિષ્ટ તથા પક્ષવૃત્તિત્વરૂપ પક્ષધર્મતા વડે વિશિષ્ટ જે હેતુ તે. જેમકે, ધૂમરૂપ હેતુ અગ્નિરૂપ સાધ્યની વ્યાપ્તિ વડે વિશિષ્ટ છે, તથા પર્વતરૂપ પક્ષ વિષે વૃત્તિત્વરૂપ પક્ષધર્મતા વડે પણ વિશિષ્ટ છે. માટે એ ધૂમરૂપ હેતુને શિવલિંગ કહે છે.

શબ્દમાં રહેલ એક ધર્મ; શબ્દનું સામર્થ્ય.

સર્વભૂતમાત્ર જેમાં લય પામીને શમી જાય છે તથા સર્ગ સમયે ફરીથી જેમાંથી નીકળી આવે છે એવું પરમતત્ત્વ.

સાબિતી કે પુરાવો.

સાંખ્યમાં કહેલ પ્રધાન કે મૂળ પ્રકૃતિ.

સૂક્ષ્મ શરીર; સ્થૂળ શરીરનું મૂળ રૂપ; સૂક્ષ્મતા; અરૂપદેહત્ત્વ.