સમુદાય (2) યાત્રાળુઓનો સમૂહ (3) સંગઠિત અને વ્યવસ્થિત સમુદાય (જેમ કે, બૌદ્ધ ભિક્ષુઓનો, યુવકોનો, રાજ્યોનો વગેરે)

અવિભક્ત સમસ્ત બૌદ્ધપંથ.

એક ધ્યેયને માટે સ્થપાયેલી સંસ્થા; એક જ કાર્ય કરવા માટે બનેલું મંડળ. પુરાતત્ત્વમાં લખ્યું છે કે, સંઘનો અર્થ એક ધ્યેયને માટે સ્થપાયેલી સંસ્થા એવો થતો હતો અને જેટલા ધ્યેય હોય તેટલા સંઘ પણ થઈ શકે. ધર્મને માટે બૌદ્ધોનો સંઘ પ્રસિદ્ધ છે. બૌદ્ધોના વખતમાં જ તેવા બીજા આચાર્યોના સાત સંઘો હતા. વ્યાપર માટે પણ સંઘો થતા હતા અને તેવા સંઘો ઇ. સ. પૂર્વે ૫૦૦થી ઈ. સ. ૬૦૦ સુધી હિંદુસ્તાનમાં બહુ હતા. ઉદ્યોગથી રહેનારા સંઘને વાર્તોપજીવી કહેવામાં આવતો. સંઘનો ત્રીજો વર્ગ આયુધજીવી અથવા શાસ્ત્રોપજીવી છે. તે સંઘ રાજાના સૈન્યમાં પણ કામ કરતો. પાણિનિએ એવા સંઘોના નામ આપેલાં છે. તેમાં મુખ્ય યોધેય, પરસુ, અસુર અને રાક્ષસો છે. કૌટિલ્ય પણ ત્રીજા સંઘનો ઉલ્લેખ કરે છે. રાજકીય સંસ્થાના અર્થમાં સંઘ શબ્દ વપરાય છે અને સંઘ અથવા ગણ એટલે બહુનું રાજ્ય એવો અર્થ થાય છે. તેને પ્રજાસત્તાક રાજ્ય એમ પણ કહી શકાય. કૌટિલ્ય પણ રાજશબ્દોપજીવી એવો સંઘનો પ્રકાર બતાવે છે.

ઘણા જણે એકઠા થઈ યાત્રાએ જવું તે; યાત્રાળુઓનો સમૂહ.

ટોળું; જૂથ; જથ્થો; સમૂહ; મંડળ.

પ્રજાસત્તાક રાજ્ય.

મંડળી; સમાજ; પરિષદ.

રાશિ; ઢગલો.

વણિક મંડળી; સહકારી સમાજ.

સંગઠિત અને વ્યવસ્થિત સમુદાય. મહાવીર સ્વામીએ ચાર અંગોને સંઘ તરીકે સ્થાપ્યાં. તે ચાર અંગ આ મુજબ છે. (૧) સાધુ, (૨) સાધ્વી, (૩) શ્રાવક, (૪) શ્રાવિકા. વૈદિક ધર્મમાં સંન્યાસી સંસ્થા છે પણ સ્ત્રી સંન્યાસિનીઓને માટે તેમાં કોઈ વ્યવસ્થા નથી જ્યારે મહાવીર સ્વામીએ તો સ્ત્રીઓ માટે પણ સંઘ સ્થાપ્યો. અને તે પણ તદ્દન સ્વતંત્ર. જરૂર પડે તો સાધુઓ મદદ કરતા પણ એની બધી વ્યવસ્થા સ્ત્રીઓ જ કરતી. કોઈ જૈન મત, ઋષિ એટલે ઋદ્ધિધારી મુનિ, યતિ એટલે ઇંદ્રિયોને કાબૂમાં રાખનાર મુનિ, મુનિ એટલે જેને અવધિ અને મન: પર્યવજ્ઞાન હોય તે અને અનાગાર એટલે ઘર છોડી ગયેલ ત્યાગી એ ચાર જાતના મુનિના સમૂહને સંઘ કહે છે.

( પ્રાકૃત ) સઘળે; સર્વત્ર.