ગવાય નહિ એવું, પદ્યથી ઊલટું – સાદું લખાણ

ગવાય નહિ એવું, પદ્યથી ઊલટું સાદું લખાણ; ગદ્યબંધ લેખ; શ્લોક વગરનું વાક્યાત્મક લખાણ. અગ્નિપુરાણમાં ગદ્ય ત્રણ પ્રકારનું માન્યું છે: ચૂર્ણક, ઉત્કલિકા અને વૃત્તગંધિ. જેમાં નાના નાના સમાસ હોય તે ચૂર્ણક, મોટા મોટા સમાસવાળા શબ્દ હોય તે ઉત્કલિકા અને જેમાં ક્યાંક ક્યાંક પદ્યના જેવો આભાસ હોય તે વૃત્તગંધિ. સાહિત્યપદર્પણ અનુસાર ગદ્ય બે પ્રકારનું છે: કથા અને આખ્યાયિકા. જેમાં સરસ પ્રસંગ હોય, સજ્જનો તથા દુષ્ટોના વ્યવહાર વગેરેનું વર્ણન હોય, આરંભમાં પધિબદ્ધ નમસ્કાર હોય તે કથા. આખ્યાયિકામાં એટલું વિશેષ હોય છે કે તેમાં કિવના વંશ વગેરેનું પણ વર્ણન હોય છે. જે શબ્દરચના રાગ કે છંદ વડે ગાઈ શકાય તે પદ્ય, ગાઈ ન શકાય તે ગદ્ય અને જેમાં ગદ્યને પણ બંને હોય તે મિશ્ર અથવા અપદ્યાગદ્ય. સંવત ૧૪૫૫માં મુનિસુંદર સૂરિએ શાંતરસ નામનો રાસો ગણપદ્યાત્મક લખ્યો છે. સામાન્ય રીતે સર્વ ભાષામાં કાવ્યસાહિત્ય જ પહેલવહેલું ખડાય છે, તે પ્રમાણે ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ કવિતા લખાયેલી મળી આવે છે. સં. ૧૫૯૭માં જૈનનાં કેટલાંક સૂત્રોના ગુજરાતીમાં અનુવાદ થઈ ચુક્યા હતા. જૈનો ગુજરાતી સાહિત્ય ખેડવામાં આગળ વધી જાય છે. ૧૪૫૦માં તેઓના હાથે લખાયેલું ગદ્ય મળે છે. ચૌદમા શતકમાં જૈનો એકલાએ જ સાહિત્યધારા ટકાવી રાખી હતી. દશમા શતકમાં ગુજરાતમાં તેજસિંહના એક ગ્રંથ સિવાય સર્વ ગ્રંથો જૈન સાધુઓના રચેલા છે. અગાઉ જે આડંબરી સંસ્કૃત ગુજરાતી ચાલતી હતી તે કાઢી નાખી રૂઢ, રમતી, મર્માળી વાણી ગુજરાતી ગદ્યામાં દાખલ કરવાનું માન નર્મદાશંકરને છે. સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના સંસ્થાપક સહજાનંદ સ્વામીએ શુદ્ધ ગુજરાતીના નમૂનારૂપ વચનામૃત તથા નિત્યનિયમ ગદ્યમાં જ લખેલ છે. તે પહેલાં ગદ્ય સંવત ૧૪૯૧ થી સંવત ૧૬૪૩ સુધીમાં છૂટક છૂટક છે, પરંતુ આ સર્વ નમૂના ગદ્યસાહિત્યનું નામ આપવા યોગ્ય નથી. નરસિંહ મહેતાના સમયનું ગદ્ય રામાયણ તે પણ કથાગ્રંથ તરીકે અપવાદમાં મુકાશે. બાણભટ્ટની કાદંબરી ગદ્યમાં જ છે.

સંગીતમાં શુદ્ધ રાગનો એક ભેદ.

કહેવા યોગ્ય; બોલવા જેવું.