તત્ત્વ સંબંધી જ્ઞાન; ફિલસૂફી

( વેદાંત ) આ સર્વ જગતરૂપ દ્વૈત થયુંજ નથી અને અદ્દિવતીય ચિદાત્મામાં માયા વડે કલ્પિત હોવાથી તે મિથ્યાજ છે, પરમાર્થ સત્ય તો એક આત્મા જ છે, એ સચ્ચિદાનંદ અદ્વય આત્મા હું છું એવું જ્ઞાન; તત્ પદાર્થ અને ત્વં પદાર્થના અભેદનો સાક્ષાત્કાર કરનારી અંતઃકરણની વૃત્તિનું જ્ઞાન.

આત્મજ્ઞાન; દરેક સ્થિતિમાં આત્માને સાચી શાંતિ અને સુખ આપે તેવું જ્ઞાન; તત્ત્વસંબંધી જ્ઞાન; બ્રહ્મ, આત્મા અને સૃષ્ટિ એ ત્રણના યથાર્થ સંબંધમાં જ્ઞાન; બ્રહ્મજ્ઞાન; પરમાત્મા સંબંધી ઝીણી અને ઊંડી સમજ; આ જગત પોતે શું અને તે સંબંધી સાચી સમજણ; યથાર્થ જ્ઞાન; `ફીલસૂફી.` સાંખ્ય અને પાતંજલ મત પ્રમાણે પ્રકૃતિ અને પુરુષનો ભેદ જાણવો તે તત્ત્વજ્ઞાન. વેદાંત મત પ્રમાણે અવિદ્યાનો નાશ અને વસ્તનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ જાણવું તે તત્ત્વજ્ઞાન. જ્ઞેય સ્વરૂપે અજ્ઞેય અને જ્ઞાન સ્વરૂપે સદા જ્ઞાત આત્માને હું જાણતો નથી અને છતાં જાણું છું આ જ તત્ત્વજ્ઞાન છે. સત્ત્વ, રજ તથા તમ આ ત્રણ ગુણોની સમ અવસ્થારૂપ પ્રકૃતિ; એ પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલ મહત્તત્ત્વ, મહત્તત્ત્વથી ઉત્પન્ન થયેલ અહંકાર, અહંકારથી ઉત્પન્ન થયેલ પાંચ તન્માત્રા, પાંચ કર્મેંદ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેંદ્રિય તથા મન તેમ જ પાંચ તન્માત્રાથી ઉત્પન્ન થયેલ પાંચ સ્થૂલ ભૂત અને પચીશમો આત્મા મળીને પચીશ તત્ત્વો થાય છે. આ બધા તત્ત્વોનું યથાવત્ જ્ઞાન થાય એનું નામ તત્ત્વજ્ઞાન.

હયાતી અથવા જ્ઞાનના છેવટના સિદ્ધાંતોની શોધ અથવા જાણ. તત્ત્વજ્ઞાનનો અર્થ હાલ કરતાં મધ્ય યુગમાં ઘણો મોટો થતો હતો, કારણ હાલમાં તેના ત્રણ ભાગ પાડવામાં આવેલ છેઃ નૈતિક, કુદરતી અને આધ્યાત્મિક તત્ત્વજ્ઞાન. પહેલીને શારીરિક વિદ્યા કહે છે, બીજા આચારશાસ્ત્ર અને ત્રીજી કારણ ને તેનું પરિણામ અથવા હયાતીનો સ્વભાવ બતાવે છે. તત્ત્વજ્ઞાનના વિષયમાં સામાન્ય રીતે જાણીતી વાત ઉપરથી અણજાણીતી વાતમાં અનુમાનો થાય છે અને ત્યારબાદ એ અનુમાનોને યોગમય ચિત્તે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનમાં ફેરવવામાં આવે છે.