ઇંદ્રિયોને દમવી – તાબે રાખવી તે; દમન (મુમુક્ષુની ષટ્સંપત્તિમાંની એક)

આકાંક્ષા; ઇચ્છા.

( પુરાણ ) આંગિરસ નામનો દેવ.

ઇંદ્રિયોને દમવી કે તાબે રાખવી તે; ઇંદ્રિયનિગ્રહ; ઇંદ્રિયદમન; બાહ્યવૃત્તિનો નિરોધ; વૃત્તિ માત્રને અટકાવી અંતર્મુખ કરવી તે; પ્રત્યગ્દૃષ્ટિ. ઇંદ્રિયો પોતાના દુર્ગુણો ન છોડે તો તેને મનની ઉપર હઠ કરી બળાત્કારે રોકીને તેમના દોષો શાંત કરવા તેને દમ કહે છે.

ઉત્સાહ; ખંત.

( પુરાણ ) એ નામના એક બ્રહ્મર્ષિ.

ઔષધિમાંનો અસર કરનારો ગુણ; રસ.

કચરો; ગાળ; કાદવ.

કામ દેવાની શક્તિ.

ક્ષણ; પળ; મિનિટ; એક વાર શ્વાસ લેવામાં લાગતો વખત.

ખામોશ; સબૂરી; ધીરજ; ક્ષમા.

ગરમી.

ગૃહ; ઘર.

છાતીનો એક તીક્ષ્ણ રોગ; શ્વાસ; હાંફણ. જ્યારે તે ઊપડે છે ત્યારે દરદીનો શ્વાસ ઘૂંટાય છે અને તેને પોતાના હાથ ઉપર ભાર રાખી ઘણા જોસથી શ્વાસ લેવો પડે છે. તેનાથી સ્પષ્ટ વાતચીત થઈ શકતી નથી. દમ સાધારણ રીતે રાત્રિના પાછલા પહોરમાંઊપડે છે. ફેફસાંમાં કફ ભરાઈ જવાથી શ્વાસ લેવા મૂકવામાં મુશ્કેલી પડે છે. શ્વાસોચ્છવાસની ક્રિયા જોઈએ તેથી વધારે ચાલે તેને દમનો રોગ કહેવામાં આવે છે. ખાંસી, ફેફસાંનો સોજો, ક્ષય, રક્તાશયનું દરદ વગેરેમાં પણ શ્વાસ જણાય છે. તે મટાડવા સૂંઠ, મરી, પીપર તથા હરડેનું ચૂર્ણ ખાવું. સરસિયું તેલ તથા ગોળ ૨૧ દિવસ ચાટવાં. અરડૂસીનો રસ તથા પીપર કે કસ્તૂરી અને જેઠીમધનો શીરો ખાવો.

છેતરપિંડી; પ્રપંચ.

જિંદગી.

જોર; કૌવત; શક્તિ; બળ; પાણી; સત્ત્વ.

જોરથી ચલમ કે બીડીની ફૂંક લેવી તે; જોરથી ધુમાડો ખેંચવો તે.

તલવારની ધાર.

દમન; નિગ્રહ.

દંડ; શિક્ષા; સજા.

ધમકી; ડરામણી.

ધીમા તાપ નીચે ખદખદાવવું કે પકાવવું તે.

પાણીનો ઘૂંટડો.

પ્રાણવાયુ; જીવ.

બુદ્ધનું એક નામ.

ભારબોજ; શેહ; વજન; રૂઆબ; ઉપરનું જોર; ભપકો.

( પુરાણ ) ભીમક રાજાનો એ નામનો પુત્ર; દમયંતીનો એ નામનો ભાઈ.

મનની સ્થિરતા કરવી તે.

( પુરાણ ) મરુત રાજાનો એ નામનો પૌત્ર. તે બભ્રુની દીકરી ઇંદ્રસેનાના ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયો હતો. કહેવાય છે કે તે નવ વર્ષ સુધી માતાના ગર્ભમાં રહ્યો હતો. તેનો પુરોહિત સમજી ગયો હતો કે જેની માતાને આ પ્રમાણે નવ વર્ષ સુધી ઇંદ્રિયદમન કરવું પડ્યું છે તેનું બાળક પણ બહુ જ દમન કરનારૂં હોવું જોઈએ. તેથી તેણે તેનું નામ દમ રાખ્યું હતું. તે વેદ વેદાંગમાં બહુ જ્ઞાની અને ધનુર્વિદ્યામાં બહુ પ્રવીણ હતો.

માલ; લાભ; સત્ત્વ.

યજ્ઞસ્થાન.

લોહી.

વિષ્ણુ; વિષ્ણુનાં હજાર માંહેનું એક નામ. વ્યક્તિભાવમાં ઇંદ્રિયોનું દમન કરનારા, અપરાધીને દંડ દેનારા, પાપીઓને યમયાતના અને નરકવાસની શિક્ષા કરનારા, ઇંદ્રિયોને જીતવા માટે શમદમ નામનું સાધન ભગવાન જ છે.

વિસામો; આરામ.

( પુરાણ ) વૈવસ્વત મનુનો પૌત્ર અને નરિષ્યંત રાજાના બે માંહેનો એક પુત્ર. તેના પુત્રનું નામ તૃષ્ણબિંદુ રાજર્ષિ હતું.

શાંતિ રાખવી તે; શમ; શાંતિભાવ.

શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ.

શ્વાસ; જીવન; જાન; પ્રાણ.

શ્વાસોચ્છવાસ; પ્રાણીઓની નાક વાટેની હવાની લેમૂક.

સદ્ગુણ; ભલાઈ.

( પુરાણ ) સ્ત્રીનો સંગ કરતાં જ તમારૂં મૃત્યુ થશે એવો પાંડુ રાજાને શાપ દેનાર એ નામનો બ્રાહ્મણ.

હિંમત; ધૈર્ય; ધૃતિ.

હુંપદ; અહંકાર.