૧. અન્નને ને દાંતને વેર = ખાવાપીવાના વાખા; અત્યંત દીન અવસ્થા.
૨. અન્નને ને દાંતને વેર હોવું = બહુ જ ગરીબાઈ હોવી; ખાવાનાં સાંસાં પડવાં; ઘણી જ કંગાળ સ્થિતિ હોવી.
૩. જેના ગયા દાંત, તેના ગયા સોળે સ્વાદ = દાંત પડી ગયા પછી ચવાતું નથી એટલે ભોજનના સ્વાદની મઝા લઈ શકાતી નથી.
૪. દાંત અંબાવા = (૧) ખટાશથી દાંત નરમ પડી જવા; ખોરાક ન ચવાય એવા દાંત થઈ જવા. (૨) પશ્ર્ચાત્તાપ થવો. (૩) હારી જવું; પાછા પડવું.
૫. દાંત આપ્યા છે તે ચાવણું આપશે જ = ઈશ્વર આપણો નિર્વાહ ચલાવશે એવી દૃઢ શ્રદ્ધા હોવી.
૬. દાંત આવવા-ફૂટવા = (૧) નવા દાંત આવવા માંડવા. (૨) બોલવાનું શૌર્ય આવવું; સામા થવાનું બળ આવવું. (૩) હસવું આવવું.
૭. દાંત ઉપર દરઘા અને મડદા ઉપર મિટ્ટી = નહિ કરવાનું હોય ત્યાં મોટું કામ કરવું ને કરવા જેવું હોય ત્યાં કાંઈ નહિ કરવું.
૮. દાંત ઊગવા = (૧) દાંત આવવા. (૨) સામા થવાનું બળ આવવું. (૩) હસવું આવવું.
૯. દાંત ઊઠવા-ઊપડવા = દાંત બેસવા.
૧૦. દાંત કકડાવવા-કચડવા = (૧) ગુસ્સાનો અભિનય કરવો; કીનો દેખાડવો. (૨) ઘણી જ ટાઢ લાગવાથી દાંત એકબીજા સાથે અથડાવવા. (૩) રોગને લીધે દાંત કચરડવા.
૧૧. દાંત કકરાવવા = ખાવા માટે તલપી રહેવું; કોઈ જમવાનું નોતરૂં આપે તેની રાહ જોઈને રહેવું.
૧૨. દાંત કડકડવા = (૧) ઊંઘમાં દાંતથી અવાજ કરવો. કૃમિના રોગવાળા ઊંઘમાં દાંત કકડે છે. (૨) ઘણી જ ઠંડી લાગવી; ધ્રુજ આવવી.
૧૩. દાંત કરડવા = (૧) આભા થઈ જવું; હબક લાગવી; આશ્ર્ચર્યચકિત થવું. (૨) શરમની લાગણી થવી. (૩) હાય ખાવી. (૪) હાર ખાવાથી લીધેલુ કામ પડતું મૂકવું.
૧૪. દાંત કાકરવા = (૧) ઉશ્કેરવું; ચડાવવું. (૨) જમણની કે ખાવાની ઉમેદ રાખવી.
૧૫. દાંત કાટી રોટી = ગાઢ મિત્રાચારી.
૧૬. દાંત કાઢવા = (૧) દાંત ખેંચી કાઢવા. (૨) દાંતિયાં કરવાં; ચીડવવું; બિવરાવવું. (૩) હસવું; મોટેથી હસવું.
૧૭. દાંત કિચકિચાવવા = દાંત કચકચાવવા; દાંત પીસવા.
૧૮. દાંત કિટકિટાવવા = બહુ ગુસ્સે થવું; ક્રોધથી દાંત પીસવા.
૧૯. દાંત ખાટા કરવા = (૧) અદેખાઈ પેદા કરવી. (૨) દાંત અંબાઈ જવા. (૩) નાસીપાસ કરવું. (૪) હરાવવું; પશ્ર્ચાત્તાપ કરે એવી સ્થિતિએ પહોંચાડવું; બળહીન કરી નાખવું.
૨૦. દાંત ખીલી બેસવી = વાઈ અથવા ફેફરાંથી દાંત બંધાઈ જવા.
૨૧. દાંત ચઢવા = (૧) અદેખાઈ ઉત્પન્ન કરવી. (૨) શાપ લેવો.
૨૨. દાંત ચાવવાના જુદા અને બતાવવાના જુદા = પેટમાં કપટ હોવું; બોલવું મીઠું મીઠું ને કરવું કાંઈક જુદું જ; બહારથી બતાવવાનું એક ને પોતે કરવાનું બીજું. હાથીના દાંત ચાવવાના અને બહારના દેખાડવાના જુદા જુદા હોય છે તે ઉપરથી બોલાય છે.
૨૩. દાંત જડવા = દાંત બેસાડવા.
૨૪. દાંત જોવા = ઘોડા, બળદ વગેરેની ઉમર જાણવા માટે તેના દાંત ગણવા.
૨૫. દાંત ટિટિયારો કરવો = (૧) કંકાસ કરવો. (૨) ખીજવાઈને લવારો કરવો, નકામું લખ્યા કરવું.
૨૬. દાંત ઠીઠિયા = સામસામે વખતોવખત દાંત કાઢવા તે.
૨૭. દાંત ડહાપણનો = પચીશ વર્ષની આસપાસ ફૂટતો છેલ્લો દાંત.
૨૮. દાંત તૂટવા = (૧) ઘડપણ આવવું. (૨) દાંત પડવા.
૨૯. દાંત તોડવા = (૧) હરાવવું; સામર્થ્ય હરી લેવું. (૨) હેરાન કરવું.
૩૦. દાંત તોડી પાડવા = દાંત ભાંગી નાખવા.
૩૧. દાંત દેખાડવા = (૧) કોઈનું કહેલું હસી કાઢવું; ન ગણકારવું; ઉડાવવું. (૨) ચીડિયાં કરવાં. (૩) ડરાવવું. (૪) વખતસર કરવાને સોંપેલું કામ નહિ થઈ શકવાથી મોં વિકાસીને ઊભા રહેવું; અનાવડ શક્તિ દેખાડવી. (૫) હસવું; દાંત કાઢવા; ખડખડ હસવું; સારી પેઠે દાંત બહાર દેખાય તેમ હસવું.
૩૨. દાંત ન લગાડવા = દાંતે અડાડ્યા વગર ગળી જવું.
૩૩. દાંત નીકળવા-ફાડવા = (૧) કોઈને દાંત બતાવવા. (૨) ગરીબાઈ બતાવવી. (૩) ખુશામદ કરવી. (૪) બચ્ચાને દાંત આવવા.
૩૪. દાંત ને જીભ = ઘાટો સંબંધ.
૩૫. દાંત પડવા = (૧) દાંત તૂટીને નીકળી પડવા. (૨) હાર અથવા શરમની લાગણી થવી; નરમ પડી જવું; નાઉમેદ થઈ જવું.
૩૬. દાંત પર ન રાખવું = બહુ ખાટું લાગવું; ખટાશને લીધે દાંતથી સહન ન થવું.
૩૭. દાંત પર મેલ ન હોવો = ગરીબ સ્થિતિમાં હોવું.
૩૮. દાંત પર રાખવું = ચાખવું; મોંમાં નાખવું.
૩૯. દાંત પર હોવું = દાંત બહાર આવતા હોય એવી અવસ્થા ઉપર પહોંચવું.
૪૦. દાંત પહેલાં કે જીભ ? = વધારે નજીકના સંબંધવાળું કોણ ? નજીકનો સંબંધી હોવાનું કહેતાં આ પ્રયોગ વપરાય છે.
૪૧. દાંત પાડવા = (૧) નિઃશસ્ત્ર કરવું. (૨) બોલવાની હિંમત આવવી. (૩) હરાવવું.
૪૨. દાંત પીસવા-ભીંસવા = બહુ ગુસ્સે થવું; દાઝ દેખાડવી; ગુસ્સો કરવો.
૪૩. દાંત પેટમાં હોવા = (૧) મનમાં કપટ, કિન્નો કે વેર હોવું. (૨) શૌર્ય, જુસ્સો કે બળ હોવું.
૪૪. દાંત બજવા = (૧) દાંત કચકચાવવા. (૨) બખેડો કે ટંટો કરવો.
૪૫. દાંત બંધાવવા = હલતા દાંતને તારથી મજબૂત કરાવવા.
૪૬. દાંત બંધાવા = વાયુભ્રમ, વાઈ કે મૂર્છાને લીધે ડાચું નહિ ફાટી શકવું; દાંત બંધાઈ જવા; દાંતનું ખિલાઈ જવું.
૪૭. દાંત બેસવા = (૧) કરડાવું; દાંતથી કપાવું. (૨) દાંતનો ક્ષત પડવો; દાંત ઊઠવા.
૪૮. દાંત બેસાડવા = કુદરતીને બદલે બનાવટી દાંત બંધબેસતા કરવા.
૪૯. દાંત ભડાકા = ઘરનો કજિયો.
૫૦. દાંત ભાંગી નાખવા = ખૂબ માર મારવાની ધમકી આપવી. ધમકી આપતાં બોલાય છે.
૫૧. દાંત મઢાવવા = દાંતે રેખો દેવરાવવી.
૫૨. દાંત મારવા = (૧) કરડવું. (૨) તોડવું. (૩) હરાવવું.
૫૩. દાંત રાક્ષસી = તીણા કરડવાના દાંત.
૫૪. દાંત વડકિયાં-વડુકિયાં કરવાં = ગુસ્સે થવું.
૫૫. દાંત સલસલાવવા = દાંત દુખવા.
૫૬. દાંત સ્થાયી = દૂધિયા દાંત પડ્યા પછી આવતા કાયમી ટકે એવા દાંત.
૫૭. દાંત હોવા = (૧) કોઈ પણ વસ્તુની અતિ ઇચ્છા થવી. (૨) બળ, શક્તિ કે સામર્થ્ય હોવું. (૩) વેર લેવું.
૫૮. દાંતથી ઉઠાવવું = (૧) દાંતથી વસ્તુ લેવી. (૨) મખ્ખીચૂસ હોવું.
૫૯. દાંતનું મીનાકામ = દાંતની ઉપરની ચળકતી અને દાંતને મજબૂતાઈ આપતી પોપડી.
૬૦. દાંતમાં આંગળી દાબવી = (૧) અજાયબીમાં અંગૂઠો દાંત વચ્ચે દાબવો; અચંબો પામવો. (૨) પસ્તાવો કરવો; અફસોસ કરવો.
૬૧. દાંતમાં ખાસડું આપવું = (૧) માફી મગાવવી. (૨) હેરાન કરવું.
૬૨. દાંતમાં છેડો ઘાલવો = આબરૂ સાચવવી. દાંતમાં છેડો ઘાલી દહાડા કાઢવામાં સન્નારીનું ભૂષણ છે.
૬૩. દાંતમાં જીભ હોવી = દુશ્મનો વચ્ચે સહીસલામત રહેવું.
૬૪. દાંતમાં તણખલું-તરણું લેવું = નમ્રતાસૂચક શબ્દો બોલવા; નમી પડવું; મનુષ્યપણાનું તમામ અભિમાન મૂકી દઈને પશુની માફક નમી પડવું; કાલાવાલા કરવા; છેક હલકો બની જઈ માફી માગવી; દયા માટે બહુ વિનતિ કરવી.
૬૫. દાંતમાં દૂધ હોવું = નાના બાળ હોવું. બાળક ધાવણું હોય ત્યારે તેના મોંમાં દૂધ ભરાઈ રહે છે તે ઉપરથી આમ બોલાય છે.
૬૬. દાંતમાં સ્વાદ રહી જવો = સ્વાદિષ્ટ લાગવું; વારંવાર યાદ આવે તેવું સ્વાદિષ્ટ હોવું.
૬૭. દાંતે આવવું = બચકે બચકે લડવું.
૬૮. દાંતે ચઢવું = (૧) ચર્ચાવું; વગોવાવું. (૨) મીઠું લાગવું; બહુ ભાવવું; સ્વાદે ચડવું.
૬૯. દાંતે જીભ લેવી = જીભ કરડી મૃત્યુ પામવું; લોકલાજથી આપઘાત કરવો.
૭૦. દાંતે તરણાં લેવડાવવાં = ગરીબાઈ કબૂલ કરાવવી; ઘણું જ દુઃખ દેવું; સંતાપવું; નરમ પાડવું; હાર અથવા તાબેદારી કબૂલ કરાવવી; ત્રાસ આપી હલકું પાડવું. પહેલાં જ્યારે કોઈ રાજા વિજય પામતો ત્યારે પરાજય પામેલા રાજાને દાંતે તરણું લઈ અને કાચા સૂતરે બંધાઈ તેને શરણે જવાની ફરજ પડતી હતી.
૭૧. દાંતે તરણું લેવું = (૧) નમી પડવું. (૨) માફી માગવી. (૩) હાશ પોકારી જવું; ત્રાહિ ત્રાહિ થઈ જવું.
૭૨. દાંતે દરદ ને માથે કરજ = દુઃખદાયક વસ્તુ.
૭૩. દાંતે દોરડી બાંધવી = ઘણી કરકસર કરવી.
૭૪. દાંતે પરસેવો આવવો = કઠણ પરિશ્રમ પડવો.
૭૫. દાંતે મેલ આવવો = પૈસાદાર થવું.
૭૬. દાંતે મેલ હોવો = (૧) ગરીબ સ્થિતિમાંથી સારી સ્થિતિમાં આવવું. (૨) પૈસાદાર હોવું.
૭૭. દાંતે લાગવું = (૧) મેળવવાની બહુ ચાહના હોવી. (૨) સ્વાદ પડવો; ભાવવું; ખાવાનું મન થયા કરવું.
૭૮. દાંતે લાગ્યું ગળ્યું અને તણખલે ઘર બળ્યું = ગળપણ દાંતનો નાશ કરે છે જ્યારે તણખલું ઘરનો નાશ કરે છે.
૭૯. દૂધના દાંત = બચપણના દાંત.
૮૦. દૂધના દાંત ન તૂટવા = બાળકપણું હોવું.
૮૧. પેટમાં દાંત હોવા = (૧) મનમાં કપટ કે દગો હોવો. (૨) શૌર્ય કે જુસ્સો હોવો.
૮૨. મોંમાં દાંત ન હોવા = અબોલ હોવું; મોઢું હોવું.
૮૩. હાથીના દાંત = કહેવાથી જુદું કરવું એવો દગો; કહેવું એક અને કરવું બીજું એવો દગો.

શાંત છો, દાંત છો, ધીર છો, વીર છો; શુભટ છો સજ્જ નિઃશસ્ત્રતાથી. – નાનાલાલ