(સં.) પુરાણાનુસાર એક દાનવ; વિપ્રચિત કે સિંહિકાનો પુત્ર (2) ભારતીય જ્યોતિષ અનુસાર નવ ગ્રહમાંનો એક; સૂર્યચંદ્રને ગ્રહણ વખતે ગ્રસનાર પીડાકારી ગ્રહ

( જ્યોતિષ ) અઠયાસી માંહેની એ નામે એક બૂરો ગ્રહ; આકાશમાંનો નવ માંહેનો એક ગ્રહ; સૂર્યચંદ્રને ગ્રહણ વખતે ગ્રસનાર પીડાકારી ગ્રહ. આ ગ્રહ હેરાન કરનાર મનાય છે. કેટલાક તેને પૃથ્વીની છાયા કહે છે. વિદેશીઓ તેને ચંદ્રનું માથું કહે છે. કેતુ નામનો બીજો ગ્રહ તેની બરોબર સામે જ રહે છે તેને ચંદ્રનું પૂછડું કહે છે. કેટલાક એમ માને છે કે, એ કોઇ ગ્રહ નથી. પણ આકાશમાં એક કલ્પેલું બિંદુ માત્રા છે. રાહુ અને કેતુ હમેશ સામસામે જ એટલે કે એકબીજાથી સાતમી રાશિએ હોય છે. રાહુ એ માત્ર ધડ વિનાનું મસ્તક અને કેતુ એ ધડ એમ કલ્પેલું છે. રાહુ રવિવારે અને ગુરુવારે પૂર્વ દિશાએ, સોમ અને શુક્રવારે દક્ષિણ દિશાએ, મંગળવારે પશ્ચિમ દિશાએ અને શનિવારે તથા બુધવારે ઉત્તર દિશાએ હોય છે. પ્રયાણ વખતે રાહુ ડાબા હાથ તરફ કે પછવાડે રહે તો સુખ વિજય મળે. સન્મુખ કે જમણા હાથ તરફ રહે તો દુ:ખ અને કાર્યસિદ્ધ ન થાય અને અપજશ મળે. રાહુ સવળો હોય તો શુભ ફળ આવે છે અને પ્રતિકૂળ હોય તો મનુષ્યને અધોગતિએ પહોંચાડે છે.

( પુરાણ ) એ નામનો એક દૈત્ય; કશ્યપ ઋષિથી પ્રહ્લાદની બેન સિંહિકાને વિપ્રચિત નામના દાનવથી થયેલા પુત્રો માંહેનો એ નામનો એક પુત્ર. તે પ્રસ્તુત મન્વંતરમાં આકાશ મધ્યે, સૂર્યમંડળની ઉપર અને ચંદ્રમંડળની નીચે આવેલા અંધકારયુક્ત રાહુમંડળનો અધિપતિ હોઇ તેનું મંડળ સૂર્યમંડળની ગતિ પ્રમાણે ફરે છે. આ દૈત્ય સૂર્ય અને ચંદ્રને ગળી જતો હોય એમ મનાય છે. તેને ચાર હાથ છે અને તેના નીચેના ભાગમાં પૂછડી છે. તે બહુ ખેપાની હતો. અમૃત મંથન પછી અમૃત અને લક્ષ્મી માટે દેવદાનવને વેર થયું. એટલે નારાયણે મોહિની માયા થી સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું. એ સ્ત્રી ઉપર મુગ્ધ થઇને ભાન ભૂલીને દેવદાનવે તેને અમૃત આપ્યું ને તેણે દેવોને આપ્યું તે તે પી ગયા. દેવો અમૃત પાન કરતા હતા, ત્યાં રાહુ દેવ વેશે અમૃત પીવા મંડ્યો. તેનો ઘૂંટડો ગળા આગળ હતો ત્યાં ચંદ્રસૂર્યે કહી દીધું. એટલે ચક્રપાણિ વિષ્ણુએ ચક્રથી તેનો શિરચ્છેદ કર્યો. ત્યારથી માંડીને વેર બંધાયું. એટલે ઘોર તપ કરીને તેના પ્રભાવથી રાહુ અદ્યાપિ પર્વને દિવસે સૂર્યચંદ્રનો ગ્રાસ કરે છે. રાહુને અભ્રપિશાચ, ભરણીભૂ, ગ્રહ, કબંધ, તમ, અસુર, અગુ, સૈહિકેય, સ્વર્ભાનુ, વિધુંતુદ, દાનવ, અમૃતચોર, સર્પ, ફણિ, ધાતા, ભુજંગ, ભુજગ, ભોગી વગેરે નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. રાહુના નંગ તરીકે ગોમેદક વપરાય છે. આ નંગ તપખીરિયા રંગનું અને પોખરાજ જેવું હોય છે. રાહુના દોષવડે ઉદરકૃમિ, ચેપી દરદો વગેરે થાય છે.

( ખગોળ ) ક્રાંતિવૃત્ત અને ચંદ્રકક્ષાનાં બે માંહેનું એક પાતબિંદુ. ચંદ્રકક્ષા અને ક્રાંતિવૃત્ત એ બંનેના પાત એટલે રાહુ અને કેતુ. એ કંઇ સ્થિર નથી; તેઓને ગતિ છે. તેટલા જ માટે જ્યોતિષમાં એમને ગ્રહ કલ્પવામાં આવ્યા છે. વસ્તુત; એ કંઈ દૃશ્ય કે દ્રવ્યઘટિત પદાર્થ નથી. ચંદ્રની કક્ષા ઉત્તરથી દક્ષિણે અને દક્ષિણથી ઉત્તરે જતાં બે બિંદુઓમાં ક્રાંતિવૃત્તને ભેદે છે, તે રાહુ અને કેતુ કહેવાય છે.

જ્યોતિશ્ર્વક્રમાં સૂર્યકિરણનો સ્પર્શ નહિ થવાથી પડતી પૃથ્વીની છાયારૂપ અંધકાર.

ત્યાગ.

નઠારો દુષ્ટ માણસ; નડતું માણસ; નડતરૂપ પુરુષ; તોફાની માણસ.

( પિંગળ ) નંદની જાતનો એક અર્ધ સમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તેમાં ૯ ગુરુ અને ૨૦ લઘુ મળી ૨૯ વર્ણની ૩૮ માત્રા હોય છે.

શત્રુ; દુશ્મન.

એક જાતનું ઘટાદાર ઝાડ; રાન; શ્વાન. હિમાલય અને કશ્મીરમાં તે ઊગે છે. તેનાં ફળ ઝીણાં હોય છે.

તોફાની; હરકત; કરનાર.

ત્યાગનાર; તજનાર.