ઇન્સ્યુલિન તથા પાચક રસો ઉત્પન્ન કરતી પેટમાં આવેલી ગ્રંથિ; પેન્ક્રિયાસ

ખાધેલું પચાવી નાખે એવો રસ ઉત્પન્ન કરનાર ગાંઠ, લગભગ પાંચ ઇંચ લાંબો અને બે ઇંચ પહોળો પેટની અંદર રહેલો એક ગ્રંથિઓના સમૂહવાળો આશય; અગ્ન્યાશય; ‘પેન્ક્રિયાસ’. તે આશય આમાશયની પાછળ, પહેલી તથા બીજી કટિકશૈરુકાઓની આગળ, આડો રહેલો છે. તેનું વજન આશરે બેથી ત્રણ અધોળ જેટલું છે તેની જમણી બાજુનો જાડો શિરોભાગ ગ્રહણી વડે વીંટળાયેલો હોઈ તેની સાથે ચોંટેલો છે. જ્યારે ડાબી બાજુનો છૂટો અને પાતળો પુચ્છ ભાગ પ્લીહા તરફ જતો માલૂમ પડે છે. અભિ પ્લીહિકા નામની ધમની તેની ઉપલી ધારાને અનુસરતી બરોળ તરફ જાય છે. અગ્ન્યાશયની પાછળ નીચેનાં અવયવો નજરે પડે છે. સાધારણી પિત્તનલિકા, અધરા મહાશિરા, વામાઅનુવૃક્કાશિરા, મહાધમની, ઉત્તરાંગિકી, નામની શિરા તથા ધમની, પૃષ્ઠવંશ, મહાપ્રાચીરા પેશીનાં બંને મૂલ. ડાબો વૃક્ક તથા અધિવૃક્ક ગ્રંથિ તથા ડાબી કટિચતુરસ્ત્રા પેશી. તેની નીચલી ધારાનો જમણો ભાગ ગ્રહણી વડે ઘેરાય છે, જ્યારે ડાબો ભાગ મોટા આંતરડાના આડા ભાગની પ્રબંધનીઓ વડે ઢંકાયેલો છે. અગ્ન્યાશયને ઊભો ચીરતાં તેમાં બે લાંબા સ્ત્રોતો માલૂમ પડે છે. અગ્નાશયના સૂક્ષ્મ કોષોએ તૈયાર કરેલો આગ્નેયરસ આ સ્ત્રોતો દ્વારા એકઠો થાય છે. બંને સ્ત્રોતો ડાબી બાજુ પરથી જમણી બાજુ તરફ આવતાં એકઠા થઈને એક સ્ત્રોત બનાવે છે જે આગ્નેય સ્ત્રોત તરીકે ઓળખાય છે. ગ્રહણીની અંદર આ સ્ત્રોત સાધારણી પિત્તનલિકાની સાથે ઊઘડે છે. અસંખ્ય કંડિકાઓ સંયોજન સૂત્રો વડે એકઠી થઈને નાના પિંડો રચે છે. પિંડો એકઠા થઈને અગ્ન્યાશય રચે છે. સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રની સહાય વડે જોતાં દરેક કંડિકા દ્રાક્ષના ઝુમખાં જેવી નાની નાની થેલીઓ મળીને બનેલી છે. દરેક કંડિકામાં આગ્નેય સ્ત્રોતની એક ઝીણી શાખા હોય છે. તે તૈયાર થયેલા આગ્નેય રસને લઈ જાય છે. આ ઉપરાંત અગ્ન્યાશયની અંદર, કંડિકાઓની વચ્ચે છૂટા છવાયા કેટલાએક કોષદ્વિપો માલૂમ પડે છે. તેઓ ઇન્સ્યુલીન નામે ઓળખાતો અગ્ન્યાશયનો અંત:સ્ત્રાવ બનાવે છે. આ સ્ત્રાવ લોહીમાં મળી જાય છે. અને સ્ટાર્ચ તથા સાકરની પાચનક્રિયામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. આમાશયમાં અર્ધ પચેલા ખોરાકને પૂરેપૂરો પચાવી નાખે એવો આગ્નેય રસ આ આશય ઉત્પન્ન કરે છે. સાધારણ ખોરાક લેતા મનુષ્યના શરીરમાં, ચોવીસ કલાકમાં લગભગ એક શરાવ જેટલો અગ્નિ રસ ઉત્પન્ન થાય છે એમ પરીક્ષકો કહે છે. વારંવાર થતાં ચાંદાને લીધે, અથવા આમાશય કે અગ્નાશયમાં કેન્સર થવાને લીધે, પિત્ત કોષનલિકા અથવા સાધારણી પિત્તકોષ નલિકાનો સંકોચ થતાં, અગર પિત્તકોષની અંદર પિત્તની પથરી થતાં તે ફૂલીને મોટી તૂંબડી જેવા થઈ જાય છે. પેટના ઉપલા તથા જમણા ભાગમાં એ શ્વાસોચ્છ્વાસની સાથે ઊંચી ઊંચી થતી માલૂમ પડે છે. આ સ્થિતિમાં તેમ જ પથરી કાઢી નાખવા પેટની આગલી દીવાલમાં જમણી ઉદરકંડિકા પેશીની બાજુ ઉપર છેદ મૂકીને ઉદર ગુહા ખોલવામાં આવે છે તથા પિત્તકોષ સાફ કરીને પથરી કાઢી લેવામાં આવે છે. કોઈવાર કેન્સરને લીધે આ થેલી કાઢી લેવામાં આવે છે. અગ્ન્યાશયને કોઈવાર એક સ્ત્રોત પણ હોય છે. બંને સ્ત્રોતો એકી સાથે ન ઊઘડતાં જુદા જુદા ઊઘડે છે. એક પિત્તનલિકા જોડે, જ્યારે બીજો સ્વતંત્ર રીતે ઊઘડે છે. મધુમેહના દરદીઓમાં આ અવયવ બગડે છે. તેનો અંત:સ્ત્રાવ પિચકારી આપતાં દરદીઓ ખોરાક પચાવી શકે છે તથા આ રોગની બીજી આફતોમાંથી ઊગરે છે. ઉપરાંત અગ્ન્યાશયમાં અર્બુદ થતું પણ માલૂમ પડે છે. પરંતુ આનાં દરદો પારખવાં સહેલાં નથી.