ઉદ્દેશ; આશય (2) સબબ; કારણ (3) પંચાવયવ વાક્યમાં સબબ બતાવનારું કથન કે વાક્ય (ન્યા.)

અનુમાનના દશ માંહેનો એક અવયવ.

( વેદાંત ) અસાધારણ નિમિત્તકારણ.

ઉદ્દેશ; આશય; મતલબ.

કારણ; સબબ.

( કાવ્ય ) કાવ્યના ૪૫ માંહેનો એક અલંકાર. જ્યાં કાર્ય કારણનું અભેદ કરવાવાળું કથન હોય એ હેતુ અલંકાર ગણાય છે.

નાટકનાં ૩૬ માંહેનું એક લક્ષણ.

( ન્યાય ) પ્રતિજ્ઞા, હેતુ, ઉદાહરણ, ઉપનય ને નિગમન એમ ન્યાયનાં પાંચ માંહેનું કારણ કે આધાર બતાવનાર એક અવયવ; જે ચિહ્ન વડે જાણવાની વસ્તુનું જ્ઞાન થાય તે.

નિમિત્ત; પ્રયોજન.

( વેદાંત ) પ્રતિજ્ઞા વાક્યના જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલી કારણની આકાંક્ષા, તેનું નિવર્તક જે જ્ઞાન, તે જ્ઞાનનું જનક એવું હેતુ બતાવનારી પાંચમી કે ત્રીજી વિભક્તિવાળું વાક્ય; સાધ્ય વિષે જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરનાર વચન. જેમકે, ` પર્વત અગ્નિવાળો છે ` એ પ્રતિજ્ઞા વાક્યના જ્ઞાનથી હેતુ કારણ એટલે લિંગ જાણવાની આકાંક્ષા થઈ.એ આકાંક્ષાની નિવૃત્તિ કરનાર જ્ઞાનને ઉત્પન્ન કરનાર ` ધુમાડાવાળો છે તેથી ` એવું પાંચમી વિભક્તિવાળું વાક્ય છે, માટે એ હેતુ છે. તે બે પ્રકારનો છે: (૧) ઉત્પાદક અને (૨) જ્ઞાપક. ઉત્પાદક: જેમકે, ` માટીથી ઘડો થાય છે ` એમાં માટી ઘડાનો ઉત્પાદક હેતુ છે. જ્ઞાપક: જેમકે, ` પર્વત અગ્નિવાળો છે, ધુમાડાથી ` એણાં ધુમાડો અગ્નિનો જણાવનારો હોવાથી જ્ઞાપક છે.

વિષ્ણુનાં હજાર માંહેનું એક નામ. સંસારનું નિમિત્ત અને ઉપાદાન કારણ તે જ છે તેથી તે હેતુ કહેવાય છે.

શુભેચ્છક; હિત ઇચ્છનાર; હિતચિંતક.

સાર; મુદ્દો; રહસ્ય.