અક્ષર કે માત્રાના મેળ – નિયમથી બનેલી કવિતા; વૃત્ત (2) લત; વ્યસન (3) અમુક જાતની ચૂડીઓ (4) વાસણ ઉપરનો ડાઘ

ઢાંકણ; છત્ર (2) પાંખ

( પિંગળ ) અક્ષર કે માત્રાના મેળ એટલે નિયમથી બનેલ કવિતા; તાલ કે લયબંધ શબ્દની ગોઠવણ; લઘુ ગુરુ અક્ષરો અને તેની માત્રાઓને અનુસરી પદબંધ કરેલ વાક્ય નિયમિત માપથી મર્યાદામાં રહી મનને આનંદ આપનારી ક્રમબદ્ધ વાણી કે કાવ્ય; વૃત્ત. છંદના બે, ચાર કે છ ભાગ હોય છે. છ ભાગ હોય ત્યારે દરેકને તક કહેવાય છે. છંદ બે જાતના છે: માત્રામેળ છંદ અને અક્ષરમેળ છંદ. ગમક, વામ, કંતા, દીપક, આભીર, ઉધોર, ગઝલ, હાકળી, જેકરી, ચોપાઈ, અલક, પદ્ધરી, મહીદીપ, હીર, કાવ્ય, હરિગીત, ચોપાયા, મરહઠાં, રુચિરા, સવૈયા, ત્રિભંગી, લીલાવતી, ઝૂલણા, દોહરા, સોરઠા, ગીતિ, કુંડળિયા, છપ્પય, ચંદ્રાવાળા વગેરે માત્રામેળ છંદ છે અને શ્રી, કામા, હંસા, વિલાસ, મલ્લિકા, તોમર, મહાલક્ષ્મી, ચંપકમાળા, સંજુકતા, દોધક, ઇંદ્રવજ્રા, ઉપેંદ્રવજ્રા, શાલિની, લલિત, તોટક, મોતીદામ, ભુજંગી, વસંતતિલકા, ચંચળા, નારાચ, શિખરિણી, મંદાક્રાંતા, પૃથ્વી, હરિણી, ઝૂલણા, શાર્દૂલવિક્રીડિત. ઇંદ્રવિજય, વિષ્ણુ, મનહર, ધનાક્ષરી વગેરે અક્ષરમેળ છંદ છે. અક્ષરમેળ છંદમાં ગણ આવે છે અને માત્રામેળમાં તાલ હોય છે. ગુજરાતીમાં છંદ અને વૃત્ત એ બંનેને સરખાં ગણેલ છે, પણ ભુજંગી, તોટક વગેરે છંદ નહિ પણ વૃત્ત છે.

અક્ષરની ગણતરી પ્રમાણે ગોઠવાયેલી વેદની ઋચા. વેદની ઋચાઓમાં ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી, પંક્તિ, ત્રિષ્ટુપ અને જગતી એ મુખ્ય સાત ભાગ છે. તેના પછી ઘણા અવાંતર ભેદ પડેલા યજુર્વેદ વગેરેમાં જણાય છે. આ છંદ શબ્દ ઘણો જૂનો એટલે હિંદી અને ઈરાની આર્ય લોકો સાથે રહેતા હતા તે સમયનો છે અને ઇરાનીઓમાં તે છંદ તરીકે જોવામાં આવે છે. મહાસંસ્કૃતનાં છંદનાં નામ નારીજાતિમાં છે, કેમકે તે ગર્ભિત રીતે વાચ્ એટલે વાણીનાં વિશેષણ જણાય છે. ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુભ કે જગતી કહેતાં ગાયત્રીવાક્, ત્રિષ્ટુભવાક્ કે જગતીવાક્ સમજવાનું છે. ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુભ વગેરે કહેતાં જે વાચ્ વિશેષ્ય અધ્યાહાર સમજાતું. તે કાળાંતરે ભુલાયું ને તે તે વિશેષણ જ છંદની સંજ્ઞારૂપ મનાયાં. આવી રીતે ખરૂં જોતાં જેનું નામ ભગવદ્ગીતોપનિષદ છે, તેને આપણે ભગવદ્ગીતા અથવા કેવળ ગીતા કહીએ છીએ. છંદનાં નામ વાચ્ વિશેષ્યની જાતિને અનુસરીને નારીજાતિમાં રચાયાં, તેમ સંગીતમાં રાગરાગણીનાં નામ તે તે વિશેષ્યની જાતિ અનુસાર નરજાતિ કે નારીજાતિમાં રચાયેલાં જોઇએ છીએ.

અભિપ્રાય.

અભિલાષ; ઇચ્છા; હેતુ.

અરુણના રથના એ નામના ઘોડા માંહેનો દરેક.

આવરણ.

એક જાતનું પદ; પ્રકૃતિ, માતાજી કે દેવીને ઉદ્દેશીને નવરાત્રિ કે એવા દિવસોમાં ગવાતું કાવ્ય. પ્રેમાનંદ ને વલ્લભના છંદ વખણાય છે. રબારીઓ પોતાની દેવીને સંભારતી વેળા રાગડા કરે છે અને બ્રાહ્મણ વગેરે ગરબીમાં ગાય છે.

( સંગીત ) એક જાતનો રાગ. જુઓ ગીતા.

કડી; શ્લોક.

કપટ; છળ.

કવિતા.

કામીપણું.

ગાયત્રી મંત્ર.

છંદશાસ્ત્ર; જેમાં કવિતાના માપ સંબંધી નિયમો આપેલા હોય તે વિદ્યા; પિંગળ; અક્ષર અને માત્રાનો મેળ બતાવનારૂં, વેદના યથાપદ્ધતિ સ્વાધ્યાય માટે છંદાદિનું નિયમન અને જ્ઞાન આપનારૂં શાસ્ત્ર.

છૂટાપણું; સ્વતંત્રતા.

જોશ; ઉમંગ.

બંધન; ગાંઠ.

મત આપવાની રીત.

યુક્તિ; ચાલ; પ્રપંચ.

રંગઢંગ; ચેષ્ટા.

લત; ધૂન.

લહેર; તરંગ.

વશપણું; તાબેદારી; અધીનપણું.

વાસણ ઉપરનો ડાઘ.

વિષ; એક જાતનું ઝેર.

વેળા; સમય.

વ્યસન; નઠારી ટેવ; બૂરી આદત.

શિવનાં હજાર માંહેનું એક નામ.

શોખ.

શોભા.

સમૂહ; સંઘાત.

સંગ; સોબત.

સ્ત્રીઓને હાથે પહેરવાની અમુક જાતની મઢેલી ચૂડીઓનો સમૂહ.

સ્વેચ્છા.

સ્વેચ્છાચાર; મનગમતી રીતે ચાલવું તે; મરજી મુજબ આચારવ્યવહાર.

સ્વેચ્છાપૂર્વક ખરાબ રસ્તે દોરાયેલ માણસ.

અથર્વવેદ.

પાંદડું.

વેદ.

વેદનું એક અંગ; છ માંહેનું એક વેદાંગ. શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદ અને જ્યોતિષ એ વેદનાં છ અંગ છે.

વેદાંગ ઉપરનો એક ગ્રંથ. તે ઈ. સ. પૂર્વે ૩૦૦ના સમયમાં થઈ ગયેલ પિંગલ નામના ઋષિએ બનાવેલ કહેવાય છે. તેમાં વૈદિક તેમ જ સંસ્કૃત બંને પ્રકારના છંદ જોવામાં આવે છે.

આકર્ષક; મોહક.

ગુપ્ત; છાનું.

છૂટું.

નિર્જન; એકાંત.

પુષ્કળ; ઘણું.

સ્વચ્છંદી.