સમય; વખત (2) સમયનું માપ; વેળા (3) મોત; નાશ (4) મોસમ; ઋતુ (5) દુકાળ (6) ક્રોધ

અછત; તંગી.

( જ્યોતિષ ) અઠ્યાસી માંહેનો એ નામનો એક ગ્રહ.

અવસર; પ્રસંગ.

( સંગીત ) એક જાતનું માપ. ગાવા બજાવવા અને નાચ કરવામાં જે જે ક્રિયાઓ કરવામાં આવે છે, તે દરેકમાં કેટલી વાર સુધી, કેવી રીતે, કયા સ્વરની તથા હાથ પગની ચાળવણી કરવી એટલે કયો સ્વર કેટલો લાંબો ટૂંકો લેવો અને કયે ઠેકાણે કેટલો વિરામ લેવો વગેરેનું પ્રમાણ જે બતાવે છે તેને કાળ કહે છે. એ કાળનો ઉપયોગ લય, તાલ, માર્ગ વગેરેમાં થાય છે. મુખ્ય ત્રણ અને બે પેટા ભાગ મળી કુલ પાંચ કાળભાગ છે: (૧) શુદ્ધ વિલંબકાળ, (૨) મધ્યમકાળ, (૩) દ્રુતકાળ; પેટા ભાગ; (૪) મધ્યવિલંબ અને (૫) મધ્યદ્રુત. કાળનાં મુખ્ય સોળ અંગ છે: (૧) વિરામ, (૨) ધૃતાંગ, (૩) દ્રુતવિરામ, (૪) લઘુઅંગ, (૫) લઘુવિરામ, (૬) લઘુદ્રુતઅંગ, (૭) લઘુદ્રુતવિરામઅંગ, (૮) ગુરુ, (૯) ગુરુવિરામ, (૧૦) ગુરુદ્રુત, (૧૧) ગુરુદ્રુતવિરામ, (૧૨) પ્લુત, (૧૩) પ્લુતવિરામ, (૧૪) પ્લુતદ્રુત, (૧૫) પ્લુતદ્રુતવિરામ અને (૧૬) કાકપદ. સ્વરોને લંબાવવા કે ઝડપથી બોલવા માટે વપરાતા મુખ્ય આઠ કાળ છે: (૧) મહાહંસપદ, (૨) હંસપદ, (૩) કાકપદ, (૪) ગુરુ, (૫) લઘુ, (૬) દ્રુત, (૭) અણુ અને (૮) ત્રુટિ.

કાગડો.

કાસમર્દ.

કાળો રંગ.

કાળો સાપ.

કોયલ.

ક્રોધ; ગુસ્સો.

ગુણોની વિષમ અવસ્થાનું કારણ.

જેથી મોત થાય તે પદાર્થ કે પ્રાણી.

દિવસરાત્રિનાં આઠ આઠ ચોઘડિયાં માંહેનું એ નામનું એક માઠું ચોઘડિયું.

દુર્દશા; આફત; વિપત્તિ.

પિશાચ જાતના વ્યંતર દેવોના બે ઇંદ્ર માંહેનો એક.

પ્રકૃતિનો વિકાસ.

મૃત્યુ; નાશ.

મોસમ; નિયત ઋતુ.

યમ.

યમનો દૂત.

રાતો ચિત્રક.

રાળ.

લખત; લેખ.

વરસાદ ન પડવાથી થતો દુષ્કાળ; દુર્ભિક્ષ.

વૃક્ષ; ઝાડ.

શક; સંવત.

શિવ; શંકર; સંહારક શક્તિ.

( જૈન ) સઝ્ઝાય કરવાનો વખત.

સમય; વખત; વેળા; જમાનો. તે કોઇએ ઉત્પન્ન કરેલો નથી. તે આદિ અંતથી રહિત છે. રસોનું વધવું ઘટવું, મનુષ્યનું જીવવું તથા મરવું એ કાળને આધીન છે. એ જરા વાર પણ ખોભરતો નથી, સંહારવાથી સર્વ પ્રાણીઓને એકઠાં કરી નાખે છે, સર્વ પ્રાણીઓને સુખદુ:ખથી જોડી દે છે, સર્વનો સંક્ષેપ કરી નાખે છે અને સર્વને મરણની સમીપમાં લઇ જાય છે તેથી તે કાળ કહેવાય છે.

સૂક્ષ્મ એવો પુદ્દગલ પરાવર્ત જેમાં રહેલ છે તે. સંખ્યા, પરિમાણ, પૃથક્ત્વ, સંયોગ અને વિભાગ એ પાંચ ગુણો કાલ તથા દિશામાં છે. કાળનું કોષ્ટક: ૨ પરમાણું = અમુ, ૩ અણુ = ત્રસરેણુ, ૩ ત્રસરેણુ = ત્રુટિ, ૧૦૦ ત્રુટિ = વેધ, ૩ વેધ = લવ, ૩ લવ = નિમેષ, ૩ નિમેષ = ક્ષણ. ૫ ક્ષણ = કાષ્ટા, ૧૫ કાષ્ટા = લઘુ, ૧૫ લઘુ = નાડિકા, ૨ નાડિકા = મુહર્ત, ૬ મુહર્ત = =યામ, ૮ =યામ = અહોરાત્ર, ૧૫ અહોરાત્ર = પક્ષ, ૨ પક્ષ = માસ, ૨ માસ = ઋતુ, ૩ ઋતુ = અયન, ૨ અયન = વર્ષ, ૧ મનુષ્ય વર્ષ = દેવ અહોરાત્ર, ૩૬૦ દેવ અહોરાત્ર = દેવનું વર્ષ, ૧૨,૦૦૦ દેવ વર્ષ = દેવયુગ, ૧૦૦૦ દેવયુગ = બ્રહ્માનો દિવસ, ૧, ૦૦૦ દેવયુગ = બ્રહ્માની રાત્રી, ૩૬૦ બ્રહ્માનો અહોરાત્ર = બ્રહ્માનું વર્ષ. ૧૭,૨૮,૦૦૦ મનુષ્ય વર્ષ = કૃતયુગ, ૧૨,૯૬,૦૦૦ મનુષ્ય વર્ષ = ત્રેતાયુગ, ૮,૬૪,૦૦૦ મનુષ્ય વર્ષ = દ્વાપરયુગ, ૪,૩૨,૦૦૦ મનુષ્ય વર્ષ = કલિયુગ, ૪૩,૨૦,૦૦૦ વર્ષ = ચતુર્યુગ, મહાયુગ, દેવયુગ અથવા ચોકડી, ૭૧ ચોકડી = મનુ, ૧૪ મનુ = બ્રહ્માનો દહાડો.

સૂર્ય; સૂરજ.

એક ગંધદ્રવ્ય.

એક જાતનું ઘર; ઉત્તરમાં ષટ્દારુવાળી ઓરડી અને પરશાળવાળું ઘર. દુર્મુખ ઘરના અપવર્કમાં ષટ્દારુ આવે તો તે કાળ નામે ઘર થાય છે.

કાકોલ.

લોઢું.

કાળા રંગનું; કાળું.