સૃષ્ટિ; જગત (2) માયાનો પ્રપંચ (3) જન્મમરણની ઘટમાળ (4) ગૃહસંસાર (સંસાર ચલાવવો, સંસાર ચાલવો.)

સાર કે સત્ત્વવાળું

આત્માની કર્મબદ્ધ અવસ્થા.

જન્મ મરણાદિક જે ઘટમાળ તે; જન્મ પુનર્જન્મની ઘટમાળ.

જન્મીને મરવા લગીનો ખટરાગ; જીવોનું ઉત્પન્ન થવું, સુખદુઃખ ભોગવતાં જીવવું અને આખરે મરવું વગેરે જીવન કલહરૂપ વ્યવહાર. સમયસારજી ઉપરનાં પ્રવચનોમાં કહેવાયેલ છે કે, જીવમાં બે પ્રકારની અવસ્થા થાય છેઃ (૧) અનાદિની અશુદ્ધ અવસ્થા. તે પર વલણ રૂપ છે. (૨) રાગ, દ્વેષ, અજ્ઞાન રહિત સ્વાભાવિક શુદ્ધ અવસ્થા. તે સ્વ સ્વભાવરૂપ છે. એવી બે હાલતો બતાવાય છે. કારણ કે, આત્મા ત્રિકાળી છે. તેની સંસાર અને મોક્ષ બે હાલતો છે. સંસારપણું એ આખો આત્મા નથી તથા મોક્ષ એ આખો આત્મા નથી, બંને અવસ્થા મળીને ત્રિકાળી આત્મા છે. આત્મા વર્તમાનમાં છે તે ત્રિકાળ છે. તેની બે પ્રકારની દશા-અવસ્થા, તેમાં અનાદિની, પોતાની કલ્પના રૂપ, રાગ દ્વેષરૂપ અશુદ્ધ દશા એટલે સંસાર દશા. સંસાર `વાચક` છે. તેનો વાચ્યભાવ એ છે કે, પર ચીજ મારી, પુણ્ય, પાપ, દેહાદિની ક્રિયા મારી છે. મારાપણાની માન્યાતા તે જ સંસાર છે.

જીવનચક્ર.

( વેદાંત ) જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેય, ભોક્તા, ભોગ્ય અને ભોજન, કર્તા, કર્મ અને કરણ, એ ત્રણની ત્રિપુટી. આથી નવ પ્રકારનો સંસાર થાય છે.

ત્રિભુવન.

દુનિયાદારી; લોકાચાર; જનરીતિ.

પંચમહાભૂતમાંનાં તત્વોનો મિશ્રિત પદાર્થ; માયાનો પ્રપંચ.

( વેદાંત ) પોતાના અદૃષ્ટથી પ્રાપ્ત થયેલા શરીરનો પરિગ્રહ; આ શરીર હું છું અથવા આ શરીર મારું છે એવો આગ્રહ.

( સાંખ્ય ) પ્રકૃતિનો વિલાસ.

પ્રપંચ.

પ્રવાહ.

ફર્યા કરવું તે.

( વેદાંત ) ભગવાનની માયાનો વિલાસ; બ્રહ્મવન; બ્રહ્મવૃક્ષ.

ભૂલોકવાસ; પૃથ્વી ઉપરની જીવસૃષ્ટિ; ચોરાશી લાખ યોનિ.

મનુષ્યસૃષ્ટિ.

( વેદાંત ) મિથ્યા એવા અજ્ઞાનથી જન્ય સંસ્કારરૂપી વાસના.

લોકાકાર; ત્રણ લોકનો આકાર કે ચિતાર.

સંસરણ; સર્યા કરવું તે.

સૃષ્ટિ; જગત; વિશ્વ; દુનિયા; મૃત્યુલોક; જગ; આલમ; લોક; નજર આગળ દેખાતું સર્વ જગત અથવા દૃશ્યસૃષ્ટિ.

સ્ત્રી, છોકરાં અને પરિવારવાળી સ્ત્રીપુરુષની સંયુક્ત સ્થિતિ; ગૃહસંસાર.

સ્ત્રીપુરુષનું એક થઈ રહેવું, વ્યવહરવું અને પ્રજોત્પત્તિ કરવી વગેરે તે.

( જૈન ) સ્ત્રી, મકાન, લક્ષ્મી, કુટુંબ વગેરે પદાર્થોમાં આત્માનો સંસાર નથી, પણ શરીર, મારૂં, હું પરનું કાંઈ કરી શકું, પુણ્યથી મને લાભ થાય, પુણ્ય કરતાં કરતાં ધર્મ થાય એવા પ્રકારની ઊંધી માન્યતા.

સ્વરૂપ.

સારવાળું; સારું.

હંમેશ વહેતું.