શુદ્ધ કરવું તે (2) સુધારવું તે (3) શણગારવું તે (4) વાસનાઓ કે કર્મોની મન ઉપર પડતી છાપ (5) શિક્ષણ, ઉપદેશ, સંગતિ વગેરેનો મન ઉપર પડેલો પ્રભાવ (6) પૂર્વકર્મોનું ફળ; સંજોગ (7) મરણ પાછળ કરવાની ક્રિયા (8) દ્વિજોને જન્મથી મરણ સુધી કરવા પડતા આવશ્યક 16 વિધિમાંનો દરેક (ગર્ભાધાન, પુંસવન, અનવલોભન (ગર્ભવતી સ્ત્રીનો ગર્ભભ્રંશ ન થાય તે માટેનો ગર્ભ રહ્યાના ત્રીજા મહિને કરાતો વિધિ), વિષ્ણુબલિ, સીમંતોન્નયન, જાતકર્મ, નામકરણ, નિષ્ક્રમણ, સૂર્યાવલોકન, અન્નપ્રાશન, ચૂડાકર્મ, ઉપનયન, ગાયત્ર્યુપદેશ, સમાવર્તન, વિવાહ, સ્વર્ગારોહણ) (9) શિક્ષણ; કેળવણી

અવસ્કાર તેમ ઉપસ્કાર.

અંશ; ભાગ.

આગલી જિંદગીનાં કામોની અસર; પૂર્વજન્મની વાસના.

( વેદાંત ) આત્માના વિશેષ ગુણમાં રહેનારી તથા મૂર્ત દ્રવ્યોમાં રહેનારા ગુણમાં રહેનારી તથા ગુણત્વ જાતિની વ્યાપ્ય એવી જે ( સંસ્કારત્વ ) જાતિ છે, તે જાતિવાળો ગુણ; જીવાત્મામાં રહેનારો જે ભાવનાખ્ય સંસ્કારરૂપ વિશેષ ગુણ છે તે. ભાવનામાં સંસ્કારત્વ જાતિ રહે છે, માટે સંસ્કારત્વ જાતિ આત્મ વિશેષ ગુણવૃત્તિ કહેવાય છે અને પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને મન આ પાંચ મૂર્ત દ્રવ્યોમાં રહેનારો જે વેગ નામે સંસ્કાર છે, તે વેગમાં પણ સંસ્કારત્વ જાતિ રહે છે, માટે સંસ્કારત્વ જાતિ મૂર્ત દ્રવ્ય વૃત્તિ કહેવાય છે. એ સંસ્કારત્વ જાતિ ગુણત્વ જાતિની વ્યાપ્ય પણ છે, એવી સંસ્કારત્વ જાતિ બધા સંસ્કારોમાં સમવાય સંબંધથી રહે છે માટે સંસ્કારનું ઉક્ત લક્ષણ સંભવે છે.

ઇંદ્રિયોના પરિણામોનું સૂક્ષ્મરૂપે હોવાપણું; ઇંદ્રિયોનો પદાર્થ સાથે સંબંધ થવાથી ઉત્પન્ન થયેલી સૂક્ષ્મ વૃત્તિ.

ઈસુ ખ્રિસ્તે સ્થાપેલ સાત માંહેની એક ધર્મવિધિ. તે સાત વિધિ આ પ્રમાણે છેઃ સ્નાન સંસ્કાર, બળ સંસ્કાર, ખ્રિસ્ત પ્રસાદ સંસ્કાર, પ્રાયશ્ચિત સંસ્કાર, અંત્યાભ્યંગ સંસ્કાર, યાજ્ઞિક દીક્ષાનો સંસ્કાર અને લગ્ન સંસ્કાર.

( કાવ્ય ) એ નામનો એક જાતનો અલંકાર. અનુભૂત અર્થાત્ અનુભવ કરેલની વાસના એ સંસ્કારઅલંકાર ગણાય છે.

કેળવણી.

કોઈ પણ જાતની ક્રિયા.

ખયાલ; અનુભવ; છાપ; અસર.

જેથી મનુષ્ય કે પદાર્થ શુદ્ધ થઈ ઉચ્ચ તત્વને પામે તે ક્રિયા; જેથી શુદ્ધ એટલે પવિત્ર કરવામાં આવે તે વિધિ.

દુઃખ; મુશ્કેલી; સંકટ; કષ્ટ.

( બૌદ્ધ ) દુઃખ તત્વના પાંચ માંહેનો એક સ્કંધ. પાપ થકી થયેલા પરિણામને સંસ્કાર કહે છે.

( વૈદ્યક ) દ્રવ્યની મિલાવટથી જે બીજો ગુણ ઉત્પન્ન થાય છે તે.

ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે માણસના સારા માટે કરવામાં આવતા સોળ વિધિ કે ધાર્મિક રિવાજ; અભિમંત્રણથી સારી છાપ પાડવાનો વિધિ; મનુષ્યનું જીવન સુધારવા, માતાના ગર્ભમાં બાળક હોય ત્યારથી શરૂ થઈ પરલોકમાં સુખી થાય તે સારૂ મરણ પછી પણ કેટલોક વખત કરવામાં આવતી ધાર્મિક ક્રિયાઓ. તે વિધિ સોળ આ પ્રમાણે ગણાય છેઃ (૧) ગર્ભાધાન, (૨) પુંસવન, (૩) અનવલોભન, (૪) વિષ્ણુબલિ, (૫) સીમંતોન્નયન, (૬) જાતકર્મ, (૭) નામકરણ, (૮) નિષ્ક્રમણ, (૯) સૂર્યાવલોકન, (૧૦) અન્નપ્રાશન, (૧૧) ચૂડાકર્મ, (૧૨) ઉપનયન, (૧૩) ગાયત્ર્યુપદેશ, (૧૪) સમાવર્તન, (૧૫) વિવાહ અને (૧૬) સ્વર્ગારોહણ. આ સોળ માંહેના ત્રીજા, ચોથા, નવમા અને સોળમા સિવાયના ૧૨ સંસ્કાર મનુસ્મૃતિ કહે છે. મનુ ૧૨ સંસ્કાર આ પ્રમાણે વર્ણવે છેઃ ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, બલિ, જાતકર્મ, નામકરણ, નિષ્ક્રમણ, અન્નપ્રાશન, ચૌલ, ઉપનયન, (બ્રહ્મચર્યાદિ ચાર વ્રત), સમાવર્તન, વિવાહ. મીમાંસા શાસ્ત્ર અનુસાર ૧૬ વૈદિક સંસ્કાર મુખ્ય માન્યા છે. તેમાંના ૮ પ્રવૃત્તિના અને આઠ નિવૃત્તિના કહેવાય છે. આ ૧૬ સંસ્કાર ઉપર આધાર રાખીને બીજા પણ અનેક સંસ્કારોનું વર્ણન સ્મૃતિમાંથી મળી આવે છે તેમાંના ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમાંતોન્નયન, જાતકર્મ, નામકરણ, અન્નપ્રાશન, ચૂડાકરણ, ઉપનયન, સમાવર્તન અને વિવાહ એ દશ સંસ્કાર અત્યારે વિશેષ પ્રચલિત હોવાનું મહામંડલ ડાઇરેક્ટરીમાં જણાવેલ છે. આ સંસ્કારો ચાર શ્રેણીમાં આ પ્રમાણે વહેંચાયેલા છેઃ ગાર્ભ સંસ્કાર, શૈશવ સંસ્કાર, કૈશોર સંસ્કાર અને યૌવન સંસ્કાર. ગર્ભાધાન, પુંસવન અને સીમંતોન્નયન એ ગાર્ભ સંસ્કાર; જાતકર્મ, નામકરણ અને અન્નપ્રાશન એ શૈશવ સંસ્કાર; ચૂડાકરણ, ઉપનયન ને સમાવર્તન એ કૈશોર સંસ્કાર અને વિવાહ એ યૌવન સંસ્કાર છે. આ દરેક સંસ્કાર વેળાએ નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરવું જોઈએ એમ કહેવાય છે. અત્યારે હિંદુઓમાં આ ઉપયોગી ક્રિયાઓ લગભગ બંધ પડી ગઈ હોવાથી સમાજને અત્યંત હાનિ પહોંચી હોવાનું મનાય છે. ફક્ત જનોઈ અને વિવાહ એ બે અત્યારે પ્રચલિત છે. અંગિરા ઋષિના મત મુજબ ૨૫ સંસ્કારો આ પ્રમાણે ગણાય છેઃ ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, વિષ્ણુબલિ, જાતકર્મ, નામકરણ, નિષ્ક્રમણ, અન્નપ્રાશન, ચૌલ, ઉપનયન, શાક્કવર, વ્રાતિક, ઔપનિષધ, કેશાંત, સમાવર્તન, વિવાહ, આગ્રપણ, અષ્ટકા, શ્રાવણી, આશ્વપુજી, માર્ગશીર્ષી, પાર્વણ, ઉત્સર્ગ, ઉપાકર્મ, પંચ મહાયજ્ઞ વગેરે. શિલ્પશાસ્ત્ર પ્રમાણે દરેક વસ્તુના સોળ સંસ્કાર આ પ્રમાણે ગણાય છે. ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, જાતકર્મ, નામકરણ, વેધન, દર્શન, પ્રાશન, ચૂડાકર્મ, ઉપનયન, સંકર, કર્મ પ્રવેશ, પ્રસ્થાન, અંત્યવિધિ, પિંડીકરણ અને શ્રાદ્ધ. જૈન મત પ્રમાણે સોળ સંસ્કાર આ પ્રમાણે કહેવાય છેઃ ગર્ભાધાન, પુંસવન ( અઘરણી ), જન્મસંસ્કાર, સૂર્યચંદ્રદર્શન, ક્ષીરાસન, ષષ્ટીપૂજન, સૂચિકર્મ, નામકરણ, અન્નપ્રારાશન, કર્ણવેધ, કેશવપન, ઉપનયન, વિદ્યારંભ, વિવાહ, વ્રતરોપ સંસ્કાર, અંતકર્મ સંસ્કાર. કોઈ વળી ગર્ભાધાનથી માંડી મોક્ષ પ્રાપ્તિ સુધીના ૫૩ સંસ્કાર હોવાનું જણાવે છે.

ન્યાય મત પ્રમાણે ચોવીસ માંહેનો એ નામનો એક ગુણ. રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ, સંખ્યા, પરિમાણ, પૃથકૃત્વ, સંયોગ, વિયોગ, પરત્વ, અપરત્વ, બુદ્ધિ, સુખ, દુઃખ, ઇચ્છા, દ્વેષ, પ્રયત્ન, ગુરુત્વ, દ્રવત્વ, સ્નેહ, સંસ્કાર, ધર્મ, અધર્મ અને શબ્દ એ ચોવીશ ગુણ મનાય છે.

પવિત્રતા; સ્વચ્છપણું.

પંદર પરાદિ તથા પ્રયત્નાંત ગુણો માંહેનો એ નામનો એક ગુણ જુઓ ગુણ.

પુનર્જન્મ.

પૂર્વે જાણેલા પદાર્થની ધારણા.

પૃથ્વી વગેરેમાંનો `વેગ` નો ગુણ.

( વેદાંત ) પોતાના આશ્રયને પ્રથમ ઉદ્દભૂત અવસ્થાના જેવી બીજી અવસ્થા પ્રાપ્ત કરાવે એવો ઇંદ્રિયાતીત ધર્મ.

પ્રતિપ્રત્યક્ષ; અન્વાદર્શ.

બોધના; સનસનાટી.

મન કે મગજ ઉપર થતી, પડેલી કે પાડેલી સારી કે ખોટી છાપ; સ્વભાવરૂપ થઈ ગયેલી અસર; સંસ્કારિતા; સંસ્કૃતિ.

મનુષ્ય તથા પશુનો ભેદ બતાવનાર તત્વ.

મનુષ્યની શારીરિક તેમ જ આત્મિક ઉત્તમતાને ઉન્નત કરે તે.

મનુષ્યને જંગલી પશુની દશામાંથી મનુષ્યની દશામાં મૂકનાર જુદી જુદી ધાર્મિક ક્રિયાઓ.

રસોઈ કરવી તે.

( પિંગળ ) વર્ણદંડકની જાતનો એ નામનો એક સમવૃત્ત વર્ણમેળ છંદ. તેમાં ૨ નગણ અને ૨૯ રગણ મળી ૯૩ અક્ષર હોય છે.

વાસના.

વાસનાઓ કે કર્મોની મન ઉપર પડતી છાપ. દરેક સંસ્કાર આપણાં શરીર, ઈંદ્રિયો, મન, બુદ્ધિ વગેરેમાં ફેરફાર કરે છે.

વિચાર સંગતિ.

વ્યાકરણશાસ્ત્ર પ્રસિદ્ધ શબ્દ બનાવવાની રીત.

શણગારવું તે.

શાસ્ત્રના અભ્યાસથી થયેલું જ્ઞાન.

શીખ ધર્મની એક રીત. શીખ ધર્મમાં અમૃત સંસ્કારની રીત એવા પ્રકારની છે કે શ્રી ગુરુગ્રંથસાહેબની સન્મુખ અમૃત-અભિલાષીઓ પ્રેમથી કેશસ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરી કડું, કિરપાણ, કછહરા અને કંગા ધારણ કરી હાજર થાય અને ત્યાં અમૃતની માગણી કરે. આવી રીતે રીત કે મર્યાદામાં પૂર્ણ એવા પાંચ શસ્ત્રધારી સિંહ ( નામવાળા ) કેશ સહિત સ્નાન કરી, સાદાં વસ્ત્ર પહેરી અકાળ પુરુષ આગળ પ્રાર્થના કરે કે “ હે ઈશ્વર, તમારી આજ્ઞા વડે આ જિજ્ઞાસુઓને આ પંથમાં જોડવા અમે આ ધર્મામૃત તૈયાર કરી રહ્યા છીએ. હે ભગવાન તમે અમારા અવગુણોને માફી બક્ષી આ પવિત્ર અમૃતની મર્યાદાને જાળવી રાખવા અમને યોગ્ય શક્તિ અને બળ આપો.“ આવી રીતની પ્રાર્થના બાદ ગ્રંથસાહેબના અભ્યાસી શીખે ( સિંહ ) ગ્રંથસાહેબના પુસ્તકમાંથી ગુરુમંત્ર વાંચી સંભળાવવો અને ફરી પાછા પાંચે લોખંડી ધર્મ-પુરુષોએ ધર્માંમૃતને પોતાની મધ્યમાં રાખી દૃઢ આસન વાળી ફરતા કુંડાળામાં બેસી જવું. પછી એક વાટકામાં પવિત્ર જળ અને પતાસાં નાખી જપ, જાપ કરી, અંગદ સાહિબના સ્તોત્રોનું ઉચ્ચારણ કરી આ અમૃત સમા ઘટને પાન માટે ચોપાસ ફેરવવો. આ સમયે અમૃત-અભિલાષીઓએ ધ્યાનમગ્ન રહી હરિસ્મરણ કરવું. મુખપાઠ કરવા ઉપરાંત પાંચ ધર્મવીરોએ ઊભા થઈ પ્રાર્થના કરવી કે, “ હે કાળોના યે કાળ પરમ કૃપાળુ પરમાત્મા ! તમારી કૃપાથી આ અમૃત તૈયાર થયું છે. હવે હે ઈશ્વર, તમે અમૃતાધિકારીઓને તથા તેનું પાન કરાવનાર આપના આ દાસને યોગ્ય શક્તિ આપવા કૃપા કરજો “. પ્રાર્થના પૂરી થયા બાદ અમૃતાધિકારીઓને દૃઢાસને કુંડાળામાં બેસાડી પાંચ ચમચા અમૃતના પાવા, પાંચ ચમચા આંખો ઉપર માર્જન કરી છાંટવા અને આવી રીતે પાંચ વખત તેના ( અમૃત ) વડે તેમના કેશ ભીંજવવા. સમસ્ત જિજ્ઞાસુઓના અમૃત પાન પછી જે બાકી વધે તે એક પાત્રમાં રેડી તેમને પિવડાવવું અને ફરી પાછી સિંહજીવનની રીત કે મર્યાદા સમજાવવી.

સંબંધ; યોગ; યોગ રૂપ સ્થિતિ; વિનિયોગ.

સારું કરવું તે; સંપૂર્ણ કરવું કે સુધારવું તે; શુદ્ધિકરણ; શુદ્ધ કરવાનો પ્રકાર તે; શુદ્ધિ.

સોળની સંજ્ઞા બતાવનાર એક સાંકેતિક શબ્દ.