આનંદ (2) (સં.) કૃષ્ણને ઉછેરનાર ગોકુલનો મુખી (3) મગધનો એક પ્રાચીન રાજવંશ (4) સંગીતનો એક અલંકાર

મોટી નદી

અગિયાર આંગળ લાંબી એક જાતની વાંસળી. તે ઉત્તમ ગણાય છે અને તેના દેવતા રુદ્ર મનાય છે.

( કાવ્ય ) અઠ્ઠાવન માંહેનો એ નામનો એક જાતનો વર્ણાલંકાર.

આનંદ; હર્ષ; પ્રસન્નતા.

( જૈન ) આવતી ચોવીશીમાં થનાર એ નામના પ્રથમ વાસુદેવ.

( પિંગળ ) એ નામનો એક અર્ધસમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તેના વિષમપાદમાં અગિયાર અને સમપાદમાં આઠ માત્રા હોય છે. તેના પ્રથમ રૂપમાં ૧૬ ગુરુ અને ૬ લઘુ આવે અને અંત્ય રૂપમાં ૨ ગુરુ અને ૩૪ લઘુ કાયમ રહે. આ પ્રમાણે ગુરુલઘુની વધઘટમાં તેના ૧૫ ભેદ થાય છે.

એ નામનો એક ક્ષત્રિય રાજા.

એ નામનો એક યાદવ.

( પુરાણ ) એ નામનો એક સર્પ.

એક જાતનો વાંસ.

એક પ્રકારનું મૃદંગ; ઢોલ.

એક પ્રકારનો બ્રહ્મચારી.

( પિગંળ ) એક પ્રચૂર્ણગીતિ માત્રામેળ છંદ. તેમાં ૨૮ ગુરુ અને ૮લઘુ મળી ૩૬ અક્ષર અને ૬૪ માત્રા હોય છે.

( પિંગળ ) એક સમવૃત્ત વર્ણમેળ છંદ. તે વર્ણદંડક કહેવાય છે. તેમાં બે નગણ અને ચોત્રીશ રગણ મળી એકસોઆઠ વર્ણ હોય છે.

કાર્તિક સ્વામીનો એ નામનો એક અનુચર.

( પુરાણ ) ક્રૌચદ્વીપના સાત માંહેનો એ નામનો એક પર્વત.

ચાર માંહેના એક પ્રકારનો કુંડ; પ્રતિભદ્ર સહિત કુંડ.

( પિંગળ ) જગણવાળા સ્કંધકની જાતનો એક અર્ધસમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તેમાં ત્રીશ ગુરુ અને ચાર લઘુ મળી ચોત્રીશ વર્ણ અને ચોસઠ માત્રા હોય છે.

દશ માંહેના એક પ્રકારનો કૂવો. તે બાર હાથની પહોળાઈનો હોય છે.

દીકરો; પુત્ર; નંદન.

( પુરાણ ) દુર્યોધન પક્ષનો એ નામનો એક યોદ્ધો.

દેડકો; મેડક.

( પુરાણ ) ધૃતરાષ્ટ્રના સો માંહેનો એ નામનો એક દીકરો.

( પુરાણ ) નવ માંહેનો એ નામનો એક નિધિ.

નવની સંજ્ઞાવાચક શબ્દ.

પરમેશ્વર; સચ્ચિદાનંદ પરમેશ્વર.

( પિંગળ ) પ્રતિષ્ઠાની જાતનો એક સમવૃત્ત વર્ણમેળ છંદ. તેના દરેક ચરણમાં રગણ અને ગુરુ મળી ચાર અક્ષર હોય છે.

બુદ્ધનો એ નામનો એક ઓરમાન ભાઈ. બુદ્ધે બોધિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી કપિલવસ્તુ આવી તેને દીક્ષા આપી હતી. જ્યારે તે બુદ્ધની સાથે રહેતો હતો, ત્યારે એક વાર પોતાની સ્ત્રી ભદ્રાને જોવા માટે પાછો જવા માગતો હતો, પણ બુદ્ધે તેને જવા દીધો ન હતો. બુદ્ધે તેને ભિક્ષુ બનાવી, સાંસારિક બંધનોથી છોડાવી સ્વર્ગ અને નરકનાં દૃશ્યો દેખાડ્યાં હતાં.

મગધ દેશનો એ નામનો એક મોટો રાજા. તેના સરદાર ચંદ્રગુપ્તે તેને મારી મૌર્યવંશનું રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું.

મગધ દેશનો એક પ્રાચીન રાજવંશ; ભરતખંડનો એક હિંદુ રાજવંશ. તે વિક્રમ સંવત પૂર્વે ૨૫૦મા વર્ષ સુધી રહ્યો હતો. તેની પછી મૌર્યવંશનું રાજ્ય થયું હતું.

યજ્ઞેશ્વરનો એ નામનો એક અનુચર.

( પિંગળ ) રાયવસ્તુની જાતનો એક વિષમજાતિ માત્રામેળ છંદ તેમાં ૨૨ ગુરુ અને ૪૦ લઘુ મળી ૬૨ અક્ષર અને ૮૪ માત્રા હોય છે.

લોઢાનું આસન.

( પુરાણ ) વસુદેવનો વૃકદેવીને થયેલો એ નામનો એક દીકરો.

( પુરાણ ) વસુદેવનો મદિરા નામની સ્ત્રીથી ઉત્પન્ન થયેલ એ નામનો એક દીકરો.

વાણિયો; વાણિયાને ટૂંકાક્ષરી વાણીમાં અપાયેલું એક નામ.

વિષ્ણુના હજાર માંહેનું એક નામ. નંદ એટલે સંપત્તિ. આનંદ ઉપજાવનારી સંપત્તિવાળા હોવાથી. સર્વ પ્રકારની સિદ્ધિઓથી સંપન્ન હોવાથી અને નવ નંદોમાં નંદરાય હોવાથી તે નંદ કહેવાય છે.

( પુરાણ ) વિષ્ણુનો એ નામનો એક મુખ્ય પાર્ષદ.

શ્રીકૃષ્ણ.

શ્રીકૃષ્ણના પાલક પિતાનું નામ; શ્રીકૃષ્ણને ઉછેરનાર ગોકુળનો મુખી; ગોકુળમાંના સઘળા ગોપનો સ્વામી. એ કૃષ્ણના પિતા વસુદેવનો પરમ મિત્ર હતો, માટે જ વસુદેવે પોતાની એક સ્ત્રી રોહિણી અને પછીથી પોતાનો પુત્ર કૃષ્ણ એને ત્યાં રાખ્યાં હતાં. આ નંદને યશોદા નામે સ્ત્રી હતી.

સંપત્તિ.

( સંગીત ) સિતાર બજાવવામાં ઉપયોગી સાત માંહેનો એક અંલકાર; જેમાં શરૂઆતનો સ્વર, પછી બીજો અને ત્રીજો, પાછો શરૂઆતનો સ્વર એવી રીતે બધા બબ્બે વખત લેવાય તેવો અંલકાર; પ્રસન્નાંત. તેના સ્વરોઃ

( પિગંળ ) સોરઠાની જાતનો એક અર્ધસમજાતિ માત્રામેળ છંદ. તેમાં ૧૫ ગુરુ અને ૧૮ લઘુ મળી ૩૩ વર્ણ અને ૪૮ માત્રા હોય છે.

( સંગીત ) હનુમંત મત પ્રમાણે માલકોશ રાગના આઠ માંહેનો એક પુત્ર. આ રાગ અપ્રસિદ્ધ ગણાય છે.

હુંપદ; અહંકાર; મદ.

નણંદ; પતિની બહેન.

( સંગીત ) નારદ મત પ્રમાણે શારીરવીણાના ગ્રામની એક મૂર્છના.

માટીનું મોટું વાસણ; નાંદ.

( શિલ્પ ) ખાલી ખૂણાની રચનાવાળું નગર; વીશ માંહેનું એક જાતનું નગર.

( શિલ્પ ) જેને દક્ષિણે તથા પૂર્વે અકેક અલિંદ હોય એવું સોળ માંહેનું એક જાતનું ઘર.

લાખનું આસન.

નવ. નંદ ૯ હોવાથી તેમાંથી ૯ જાતની અટકના આહેર થયા કહેવાય છે. જેવા કે, ધરાનંદ, ઉપનંદ, સોનાગણનંદ, અજાનંદ, ઉજાગરનંદ, પશુપાલનંદ, નરીજનંદ, કુરમાનંદ અને ધરમાનંદ.

લુચ્ચું.

હોશિયાર; ચાલાક.