પૂરી તપાસ કે વિચારણા પછી સાચો સાબિત થયેલો એવો નિશ્ચિત મત કે નિર્ણય (2) નિયમ (3) ઉપપત્તિયુક્ત ગ્રંથ

ઉપપત્તિયુક્ત ગ્રંથ.

કાયદો; કાનૂન.

( ગણિત ) જેમાં ભૂમિતિનું કંઈપણ સત્યસિદ્ધ કરેલું હોય તે પાઠ.

જ્યોતિષશાસ્ત્ર પ્રસિદ્ધ સૂર્યસિદ્ધાંત વગેરે.

( જૈન ) દર્શન; શાસ્ત્ર.

ન્યાયમત પ્રમાણે જે સોળ પદાર્થોના જ્ઞાનથી મોક્ષ મેળવાય છે તેમાંનો એક પદાર્થ.

( વેદાંત ) પ્રામાણાદિકનું કથન કરીને પૂર્વ પક્ષનું ખંડન કરનાર અર્થ; શાસ્ત્રવેત્તા પુરષોએ પ્રામાણિકતા રૂપ વડે અંગીકાર કરેલો અર્થ. એ સિદ્ધાંત ચાર પ્રકારનો છે: (૧) સર્વતંત્ર સિદ્ધાંત, (૨) પ્રતિતંત્ર સિદ્ધાંત, (૩) અધિકરણ સિદ્ધાંત અને (૪) અભ્યુપગમ સિદ્ધાંત. (૧) સર્વતંત્ર સિદ્ધાંત: બધાં શાસ્ત્રોથી અવિરુદ્ધ એવો જે પોતાના શાસ્ત્ર વિષે અંગીકાર કહેલો સિદ્ધાંત. (૨) પ્રતિતંત્ર સિદ્ધાંત: જે અર્થવાદીએ અથવા પ્રતિવાદીએ એક જણાએ જ અંગીકાર કર્યો છે, બીજાએ અંગીકાર કર્યો નથી, તે અર્થ પ્રતિતંત્ર સિદ્ધાંત કહેવાય છે. (૩) અધિકરણ સિદ્ધાંત: જે અર્થની સિદ્ધી થયા પછી પ્રસ્તુત અર્થની સિદ્ધિ થાયતે. (૪) અભ્યુપગમ સિદ્ધાંત : સાક્ષાત્સૂત્રમાં નહિ કથન કરેલા અર્થનો અંગીકાર.

મંતવ્ય; વિચાર.

વાદ; તર્ક.

વાદી પ્રતિવાદીએ નક્કી કરેલ અર્થ.

વ્યાપકતત્ત્વ. બાળગંગાધર તિલક કહે છે કે: ગુરુત્વાકર્ષણ અથવા સૃષ્ટિરચનાનું ઉત્ક્રાંતિતત્ત્વ, અથવા બ્રહ્માત્મૈક્ય, તેના જેવી ઉદાત્ત કલ્પનાઓ સેંકડો વર્ષોમાં કોઈ એક વાર એકાદ કોઈ મહાત્માને સૂઝે છે. એટલે જે કામે જે સામાન્ય સિદ્ધાંત તે વ્યાપકતત્ત્વ પ્રચલિત હોય તે ઉપર જ ભારે દઈને પોતાના સિદ્ધાંતનું પ્રતિપાદન કરવાનો વહીવટ સામાન્ય રીતે સર્વ દેશના ગ્રંથોમાં મળી આવે છે.

શંકરાચાર્યનો લખેલો એ નામનો ગ્રંથ.

સમય.

સંપ્રદાય; મત.

સૃષ્ટિના આરંભકાળથી જેમાં ગણિત હોય તે ગ્રંથ.

નિશ્ચય; છેવટનો નિર્ણય; સપ્રમાણ સિદ્ધ કરેલા નિયમો; પૂરી તપાસ કે વિચારણા; વિચારી કે ચર્ચીને નક્કી કરેલી બાબત; વાત કે વિચારને પ્રમાણ આપી પુરવાર કરેલા નિયમ; દૃઢ મત; ઠરાવે.