તનમનને ગમે એવો અનુભવ (આરામ, ચેન, શાંતિ, સંતોષ, તૃપ્તિ, ઉપભોગ); કામનાની સિદ્ધિનો આનંદ (2) 8ની સંજ્ઞા (પ.)

( પિંગળ ) એક વિષમજાતિ માત્રામેળ છંદ; તે આનંદ વસ્તુ છંદનો એક ભેદ છે. તેમાં ૨૫ ગુરુ અને ૪૦ લઘુ મળી ૬૫ વર્ણની ૯૦ માત્રા હોય છે.

( પિંગળ ) એ નામે એક સમવૃત્ત અક્ષરમેળ છંદ; વશંવદ. તે ઉત્કૃતિ છંદનો એક ભેદ છે. તેના દરેક ચરણમાં ૮ સગણ અને બે લઘુ એમ છવ્વીશ અક્ષર હોય છે. તેમાં બારમાં અક્ષર પછી યતિ કે વિસામો આવે છે.

( પુરાણ ) સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાંના ધર્મ ઋષિને તેની શાંતિ નામની સ્ત્રીને પેટે થયેલો પુત્ર.

અંત:કરણની વૃત્તિ જ્યારે બહિર્મુખ નથી હોતી પણ અંતમુર્ખ હોય છે ત્યારે તે વૃત્તિ પોતાને અનુકૂળપણે ભાસવાથી થતી વૃત્તિ. રાગદ્વેષરૂપ ભાવકર્મનો નાશ કરતાં સુખ પ્રગટે છે. ભાવકર્મનો નાશ કરતાં આંઠે પ્રકારનાં દ્રવ્યકર્મનો નાશ થાય છે અને સર્વકર્મનો નાશ થતાં સ્વતંત્ર સુખ પ્રગટે છે. સુખ બહારથી આવતું નથી પણ અંદરથી જ પ્રગટે છે. જે પરમાંથી સુખ લેવા માગે છે તે મૂઢ છે. સુખ કર્મોના નાશથી પ્રગટે છે, કર્મનો નાશ ચરિત્રથી-વીતરાગદશાથી થાય છે અને ચારિત્ર એટલે અંતર સ્વરૂપમાં રમણતા, તે સમ્યગ્દર્શન-સમ્યક્જ્ઞાનથી પ્રગટે છે. આ સિવાય બીજી રીતે કોઈ દિવસ સુખ પ્રગટે નહિ. આ રીતે સમ્યગ્દર્શન એ જ સુખનો મૂળ પાયો છે. બાળગંગાધર ટિળક કહે છે કે: તુંકારામબુવા કહે છે તેમ ` પ્રમાણ સુખનું જવ જેવડું, દુ:ખતણું પર્વત જેવડું` એવો સિદ્ધાંત સ્વીકારવો પડે છે. ઉપનિષદ્કારનો સિદ્ધાંત આવો જ હોઈને ગીતામાં પણ મનુષ્યનો જન્મ અશાશ્વત અને ` દુ:ખનું ઘર ` છે અને પૃથ્વી ઉપરનો આ સંસાર અનિત્ય અને ` અસુખાવહ ` છે એણ લખેલું છે. જર્મન પંડિત શોપન હાઉએરનો પણ મત એવો જ છે અને તે સિદ્ધ કરવાને માટે તેણે એક ચમત્કારિક યોજના કરેલી છે. તે કહે છે કે, એકંદર મનુષ્યની જેટલી સુખેચ્છા થાય તેમાંથી જેટલી સફળ થાય છે તે ઉપરથી આપણે તે કેટલો સુખી છે તે સમજી શકીએ અને જો સુખોપભોગ સુખેચ્છાથી કમી પયો તો તેટલા પ્રમાણમાં તે દુ:ખી ગણાય. આ જ પ્રમાણ ગણિતની રીતિએ બતાવવાનું હોય તો સુખોપભોગનો સુખેચ્છાથી ભાગાકાર કરવા અપૂર્ણાંકની રીતિએ સુખોભોગ /સુખેચ્છા એ પ્રમાણે લખી લેવું જોઈએ. પણ આ અપૂર્ણાંક એવો તો વિલક્ષણ છે કે તેનો છેદ એટલે ` સુખેચ્છા ` ને તેના અંશ કરતાં એટલે સુખોપભોગ કરતાં હમેશા વધતો જ ચાલે છે, એટલે આ અપૂર્ણાંક પ્રથમ ૧/૨ હોય તો પછીથી ૧ / ૧૦ થાય, એટલે સુખોપભોગ ત્રણ ગણો હોય અને સુખેચ્છા પાંચ ગણી વધે એટલે પરિણામે વધારે ને વધારે અપૂર્ણ જ થયે જાય. માટે જ મનુષ્ય પૂર્ણ સુખી થાય એ આશા રાખવી તે વ્યર્થ જ.

( વેદાંત ) આ અમારે ઈષ્ટનું સાધન છે, એ પ્રમાણે ઇષ્ટ સાધનના જ્ઞાન વડે અજન્ય એવી જે જન્ય ઇચ્છા છે, તે ઇચ્છાનો જે વિષય હોય તથા ગુણ હોય તે. અહીં આમ સમજવાનું છે: શબ્દ સ્પર્શાદિ વિષયો સુખરૂપ ઇષ્ટનાં સાધન છે, પણ સુખ કોઈ બીજા ઇષ્ટનું સાધન નથી. કેમકે, તે સુખ જ ફળરૂપ છે, તેથી તે પોતે જ ઇષ્ટ છે. એવા સુખમાં જે લોકોને ઇચ્છા થાય છે તે સુખમાત્રના જ્ઞાન વડે જ જન્ય છે. ઇષ્ટ સાધનના જ્ઞાન વડે જન્ય નથી. માટે ઇષ્ટ સાધનના જ્ઞાન વડે અજન્ય અને મને સુખ થાઓ એ પ્રમાણે સુખ માત્રના જ્ઞાનથી જન્ય એવી ઇચ્છા છે. તે ઇચ્છાના વિષમભુત સુખ છે અને તે ગુણ પણ છે માટે ઉક્ત લક્ષણ સંભવે છે.

આઠની સંજ્ઞા; આઠ સૂચક સાંકેતિક અક્ષર.

ઋદ્ધિ નામે ઔષધિ.

ચોવીશ માંહેનો સોળમો ગુણ.

તન, મનને ગમે એવો અનુભવ; આરામ; ચેન; શાંતિ; સંતોષ; તૃપ્તિ; ઉપભોગ; કામનાની સિદ્ધિનો આનંદ મુદ, પ્રીતિ, પ્રમદ, હર્ષ, પ્રમોદ, આમોદ, સંમદ, આનંદથુ, આનંદ, શર્મ, શાત અને સુખ એ બાર નામ સુખનાં છે. મુદ અને પ્રીતિ શબ્દ સ્ત્રીલિંગ છે, શર્મ, શાત, સુખ, નપુંસક છે, શેષ પુંલિંગ છે.

પંદર પરાદિ તથા પ્રયત્નાંત માંહેનો એક ગુણ.

( જૈન ) પુદ્દગલોનું એક કાર્ય.