હાથમાં ઝાલવાની લાકડી (2) વેત્ર; છડી (3) શિક્ષા; સજા (4) શિક્ષા તરીકે લેવાનું નાણું (દંડ આપવો, દંડ કરવો, દંડ થવો, દંડ ભરવો, દંડ લેવો.) (5) ભુજદંડ; દંડ જેવો હાથ (6) એક જાતની કસરત (7) ચાર હાથની લંબાઈ જેટલું માપ

ઝીણી ધૂળ કે તેના મોટા થરવાળી જમીન (2) (?) ખેતરમાં ઘાસ વગેરે ઊગવાથી ઢંકાઈ ગયેલો ખાડો

અભિમાન; ગર્વ.

( પુરાણ ) ઇક્ષ્વાકુ રાજાના સો માંહેનો એ નામનો એક પુત્ર. તેના નામ ઉપરથી દંડકારણ્ય નામ પડ્યું છે.

એ નામનો એક યોગ.

( પિંગળ ) એક જાતનો માત્રામેળ છંદ. તે કાવ્ય છંદનો એક ભેદ છે. તેમાં ૬૪ લઘુ અને ૧૬ ગુરુ મળી ૮૦ અક્ષરની ૯૬ માત્રા હોય છે.

એક પ્રકારની કસરત; શરીરને દંડની માફક કડક રાખી ઊંચુંનીચું કરવાની કસરત. દંડમાં બે હાથ વચ્ચે પોતાના એક હાથ જેટલું અંતર રાખવું. બે પગ વચ્ચે પણ તેટલું જ અંતર રાખવું. પછી નાભિ તરફ જોઈ શ્વાસ લેવો અને દંડ પૂરો થાય ત્યારે એ જ સ્થળે જોઈ શ્વાસ કાઢવો. હાથ અને પગ વચ્ચે પાંચ ફૂટ અંતર રાખવું. વ્યાયામ વિદ્યામાં દંડના ઘણા પ્રકાર જણાવ્યા છે. જેમકે, પાલદંડ, ગૂઠણદંડ, ગર્દનકસી, પાઉકસી, મયૂરદંડ, ચક્રદંડ, બજરંગદંડ, શેરદંડ, બગલમાર, વીરદંડ, અરધદંડ, સાદા દંડ, ઊચકી દંડ, છટકા દંડ, વાઘદંડ, મચ્છીદંડ, મગરદંડ.

એકસો છ આંગળનું એક માપ.

કડક હુકમ કે આજ્ઞા; શિક્ષારૂપી કાનૂન.

( પુરાણ ) કર્ણે મારેલો પાંડવ પક્ષનો એ નામનો એક રાજા.

કાળ; સમય.

કિરણોનાં વક્રીભવન અને પરાવર્તનને પરિણામે થતો એક ચમત્કાર.

( પુરાણ ) કુબેરનો એ નામનો એક પુત્ર.

( જૈન ) કેવળ સમુદ્ઘાત વખતે લાકડીના આકારે આત્માના પ્રદેશ વિસ્તારવા તે.

ખૂણો.

ઘોડો.

( જૈન ) ચક્રવર્તીનાં ચૌદ માંહેનું એ નામનું એક રત્ન; દંડરત્ન.

ચાર પગલાંના પ્રમાણનું માપ; ચાર હાથની લંબાઈનું માપ.

( જૈન ) જેથી આત્મા દંડાય તેવી મન, વચન અને કાયાની પ્રવૃત્તિ કરવી તે.

ઝાડનું ડાળું.

ટૂંકો, સીધો કડક કટકો કે અવયવ: ખભાથી કોણી લગી અને કોણીથી પંજા લગીનો દંડૂકા જેવો સીધો અવયવ; ભુજદંડ; બાહુ.

ત્રાજવાની દાંડી.

દમન; શાસન. સંન્યાસીઓ માટે ત્રણ પ્રકારના દંડ છે; વાગ્દંડ એટલે વાણીને વશમાં રાખવી તે; મનોદંડ એટલે મનને વશમાં રાખવું તે અને કાયદંડ એટલે શરીરને કષ્ટ સહન કરવાનો અભ્યાસ પાડવો તે. સંન્યાસીઓ ત્રિદંડ રાખે છે તે આ ત્રણ દંડનું સૂચક ચિહ્ન છે.

( પુરાણ ) દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં આવેલો એ નામનો એક રાજા. તે વિદંડ રાજાનો પુત્ર હતો.

ધ્વજ વગેરેની દાંડી.

પાણી ગરમ કરતાં પાણીમાં આવતો ઉકાળો.

બ્રાહ્મણને કરવાનો ઉદ્યમ.

મુદ્ગર; ધોકો.

મેઘ અથવા વાદળમાં ચિત્રવિચિત્ર રંગની લાકડી જેવો દેખાતો આકાર; દંડાકાર એક ગ્રહ.

યમ.

રવૈયો.

વિષ્ણુ. દમન કરનારાઓનું દમન તે છે, તેથી તે દંડ કહેવાય છે.

વેત્ર; છડી; રાજદંડ.

શત્રુવારણ અને ભયનાશક દંડૂકો; રક્ષણનું સાધન; છત્રીશ માંહેનું એક દંડાયુધ.

શરણે આવેલાનું રક્ષણ.

શિક્ષા; સજા; નસિયત.

શિક્ષારૂપે કઢાવેલ નાણું; ફટકા કે બંધનને બદલે શિક્ષા તરીકે લેવાનું નાણું; અર્થદંડ. રાજશાસન માટે સામ, દાન, ભેદ, દંડ એ ચાર નીતિ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં કહી છે. આપણા દેશમાં પ્રજાના શાસન માટે જે દંડનીતિનો રાજા આશ્રય લે છે તેનું વિસ્તૃત વર્ણન સ્મૃતિ ગ્રંથોમાં આપવામાં આવ્યું છે. આના ત્રણ પ્રકાર છેઃ ઉત્તમ સાહસ, મધ્યમ સાહસ અને પ્રથમ સાહસ. અગ્નિપુરાણ અને અર્થશાસ્ત્રમાં બીજા દેશોની દંડવિધિનો ઉલ્લેખ આપવામાં આવ્યો છે. ગાંધીજી કહે છે કેઃ બળાત્કારથી સુધારો કરવાનો રિવાજ જ્યાં પડી જાય છે ત્યાં લોકો મંદ ને જડ જેવા બને છે ને દરેક બાબતમાં દંડનો જ ઉપયોગ કરવાનો આળસુ ને જંગલી ઇલાજ લેવામાં આવે છે, તેથી માણસ પોતાના બે મોટા કીમતી ગુણો ખોઈ બેસે છેઃ ધીરજ અને પ્રયત્ન.

શિવ; શંકર.

સૂર્યનો એ નામનો એક પાર્ષદ; દંડી.

( પુરાણ ) સૂર્યવંશી ભદ્રાશ્વ રાજાનું બીજું નામ.

સૈન્ય; લશ્કર.

હાથમાં ઝાલવાની લાકડી; જેષ્ટિકા; છત્રી વગેરેનો દાંડો; લાઠી. સ્મૃતિઓમાં આશ્રમ અને વર્ણ અનુસાર દંડ ધારણ કરવાની વ્યવસ્થા છે. ઉપનયન સંસ્કાર વખતે મેખલા વગેરેની સાથે બ્રહ્મચારીને દંડ ધારણ કરાવતા હતા. પ્રત્યેક વર્ણના બ્રહ્મચારીને માટે જુદા જુદા પ્રકારના દંડની વ્યવસ્થા છે. બ્રાહ્મણે બીલી કે પલાશનો દંડ માથા સુધી ઊંચો, ક્ષત્રિયે ખેરનો દંડ કપાળ સુધી ઊંચો અને વૈશ્યે ગૂલર કે પલાશનો દંડ નાક સુધી ઊંચો ધારણ કરવો જોઈએ. ગૃહસ્થો માટે મનુએ વાંસના દંડની છડી રાખવાનો આદેશ દીધો છે. સંન્યાસીઓમાં કુટીચક અને બહૂદકે ત્રિદંડ, હંસે એક વેણુદંડ અને પરમહંસે પણ એક દંડ ધારણ કરવો જોઈએ. કોઈ કોઈ ગ્રંથમાં લખેલ છે કે પરમહંશ પરમજ્ઞાનને પહોંચેલ છે તેથી તેને દંડ વગેરે ધારણ કરવાની આવશ્યકતા નથી. રાજા શાસન કે પ્રતાપસૂચક એક પ્રકારનો રાજદંડ ધારણ કરે છે.

( શિલ્પ ) એક જાતનું દ્વિશાળ ઘર. છાગી અને ગાળી એ બે શાળાઓ જે ઘરમાં ભેગી હોય તે દંડ નામનું ઘર કહેવાય. તેનું ફળ ધનનો નાશ કરનારૂં છે.

એક પ્રકારનું માછલું.

તગરનું ઝાડ.

( સંગીત ) તાલનાં મુખ્ય છ માંહેનું ત્રીજું અંગ; લઘુ અંગ.

સાઠ પળનો સમય.